زندگینامه بی بی غظیمه بختیار

بنام خدا

چکیده:
بی‌بی عظیمه بختیاری، متولد سال ۱۲۹۷ خورشیدی در شهرکرد استان چهارمحال و بختیاری، از زنان برجسته و تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران بود. دختر نصیرخان سردار جنگ و همسر ابوالقاسم خان بختیار، او زندگی خود را وقف مبارزه علیه رژیم پهلوی، ترویج فرهنگ و آموزش در ایل بختیاری کرد. این مقاله با تکیه بر منابع مختلف داخلی و بین‌المللی، زندگی، مبارزات، فعالیت‌های فرهنگی و جایگاه تاریخی بی‌بی عظیمه را به طور مستند بررسی کرده و آن را در قالب تحلیلی جامع ارائه می‌دهد.

مقدمه:
نقش زنان در تاریخ معاصر ایران اغلب مغفول مانده است، اما بی‌بی عظیمه به عنوان نمادی از زنان مبارز و آزادی‌خواه، جایگاهی ویژه دارد. او نه فقط همسر یک خان بلکه شخصیتی مستقل، کاریزماتیک و دارنده نفوذ اجتماعی و فرهنگی بود که در عرصه‌های سیاسی، نظامی و فرهنگی فعال و اثرگذار بود.

تولد و خانواده:
بی‌بی عظیمه در خانواده‌ای خان‌زاده متولد شد. پدرش، نصیرخان معروف به سردار جنگ، از رهبران و جنگاوران ایل بختیاری بود که شخصیت و جایگاه اجتماعی‌اش زمینه‌ای برای فعالیت‌های بعدی دخترش فراهم کرد.

ازدواج و فرزندان:
در سال ۱۳۱۳ خورشیدی با ابوالقاسم خان بختیار ازدواج کرد؛ مردی تحصیل کرده در لندن، روشنفکر و مبارز سیاسی. آنها سه فرزند داشتند به نام‌های سیاوش، کوروش و هوریوش. مبارزات مشترک و حمایت‌های متقابل آن‌ها دامنه تأثیرگذاری را گسترش داد.

ویژگی‌های شخصیتی و مهارت‌ها:
بی‌بی عظیمه علاوه بر شجاعت و تدبیر، به مهارت‌های نظامی همچون تیراندازی و سوارکاری تسلط داشت و در امور ادبیات و شعر نیز استعداد داشت. اشعار وی تصویری از اندیشه‌ها و دغدغه‌هایش در دورانی پرتنش ارائه می‌دهد.

مبارزات سیاسی و نظامی:
او همراه با همسر به مبارزه علیه حکومت مرکزی پهلوی پرداخت. اقدام به تأمین سلاح و آموزش جنگجویان بختیاری کرد و بخشی از املاک خود را به تجهیز نیروها اختصاص داد. قیام‌های ابوالقاسم خان بختیار را حمایت کرد که بخش مهمی از مقاومت ایل بختیاری در برابر استبداد محسوب می‌شود. پس از بازداشت و درگذشت همسر، بی‌بی عظیمه فعالیت سیاسی خود را ادامه داد و در سال ۱۳۵۴ کاندیدای نمایندگی مجلس بود.

فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی:
در سال ۱۳۴۴ مدرسه‌ای تأسیس کرد و حمایتگر آموزش دختران و پسران بود. فرهنگ‌سازی و حفظ ارزش‌های ملی و سنتی بختیاری از برجسته‌ترین دغدغه‌های او بود. اشعار و نوشته‌هایش الهام‌بخش نسل‌های بعدی شدند.

زندگی پس از انقلاب و درگذشت:
پس از انقلاب در ایران ماند و سپس به فرانسه مهاجرت کرد. در ششم بهمن ۱۳۷۹ خورشیدی (۲۰۰۲ میلادی) در پاریس درگذشت و در قبرستان نانتر پاریس به خاک سپرده شد.

مطالب از منابع خارجی:
هر چند بی‌بی عظیمه در منابع خارجی به شکل مستقیم کمتر مطرح شده است، اما در برخی سفرنامه‌ها و کتب انگلیسی‌زبان مرتبط با تاریخ بختیاری و ایران، به نقش زنان مبارز ایل بختیاری اشاره شده که نشان از اهمیت و بازتاب جهانی مبارزات آنها دارد. همچنین تأثیر قیام‌ها و مقاومت‌های آنان در متون ضد استعماری آن دوران مستند شده است.

تحلیل و جایگاه تاریخی:
بی‌بی عظیمه علاوه بر جایگاه خانوادگی خود، سمبل مبارزه و رهبری زنان در جامعه‌ای مردسالار بود. فعالیت‌های او در کنار بی‌بی مریم بختیاری و سایر زنان مبارز آن دوره نمایانگر تلاش زنان ایرانی برای رسیدن به عدالت و آزادی است. جاری ماندن نام و آثار او در خاطره تاریخی و فرهنگی بختیاری‌ها و پژوهش‌های معاصر گواه این مهم است. باغ معروف خدیابان اشراق خ جشنواره تهران منطقهدتهران پارس تا گردنه کوچک فروخته به مهدی و ارباب هرمز به مبلغ یکصددهزار تومان دارای یک درخت بلوط است که برای تاریخ کهن این باغ برای بی بی عظیمه کاشته است

نتیجه‌گیری:
بی‌بی عظیمه بختیاری شخصیت ویژه‌ای در تاریخ ایران معاصر است که نمونه‌ای بارز از زن مبارز، فرهنگی و آزادی‌خواه است. زندگی فداکارانه و اقدامات سیاسی، نظامی و فرهنگی او، الگویی ارزشمند برای زنان و مردان آینده کشور به شمار می‌آید.

منابع:
- وب‌سایت‌های سرزمین ما، آپارات، و بلاگ‌های فرهنگی ایرانی
- ویکی‌پدیا (ابوالقاسم خان بختیار و بی‌بی مریم بختیاری)
- سفرنامه‌ها و متون تاریخی انگلیسی‌زبان مرتبط با بختیاری‌ها
- مقالات و پژوهش‌های دانشگاهی درباره تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران دوران قاجار و پهلوی
- منابع میدانی و روایی محلی ایل بختیاری [1][2][5][8][4]

با توجه به پیچیدگی زندگی و گستردگی مراحل فعالیت‌های بی‌بی عظیمه، مقاله به صورت فصولی شامل مقدمه، زندگی‌نامه تفصیلی، مبارزات نظامی و سیاسی، فعالیت‌های فرهنگی، بازتاب‌های خارجی، تحلیل تاریخی و نتیجه‌گیری تنظیم شده که می‌تواند به شکل مفصل و کامل به حدود ده صفحه برسد. این ساختار اجازه می‌دهد تمامی ابعاد شخصیت و تأثیرات تاریخی او به بهترین شکل مستند و تحلیل شود.

Citations:
[1] زندگینامه بی بی عظیمه بختیار https://mezbanhabibi.ir/?p=4663
[2] زندگینامه بی بی عظیمه بختیار بی ... https://www.instagram.com/reel/DP04CEoDLMQ/
[3] دوتصویردریک قاب از بی بی عظیمه بختیار https://www.instagram.com/p/DEIGgTCMFjm/
[4] اول راویِ «بانوی سردار» و الگوی زن ایرانی https://www.irna.ir/news/83462965/%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C
[5] ابوالقاسم خان بختیار - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1
[6] بی بی مریم بختیاری- تنها سردار زن مشروطه در دوران قاجار https://www.aparat.com/v/k43kftf
[7] ابوالقاسم خان بختیار، از مبارزان دوره پهلوی https://4mb.blogfa.com/post/23
[8] شاعر(بی بی عظیمه - ميراث فرهنگي استان چهارمحال و بختياري https://chb-farhangi.blogfa.com/post/208
[9] روایتی از ابوالقاسم خان بختیاری https://mezbanhabibi.ir/?p=4665
[10] ‎سجاد باغنده‎ | ‎بی بی عظیمه بختیار از زنان نامدار تاریخ ...

بی بی عظیمه بختیار

بسمه تعالی

مقدمه

بی‌بی عظیمه بختیاری، بانویی از تبار خان‌زادگان بختیاری، در اواخر دوران قاجار و اوایل دوران پهلوی در شهرستان اردل استان چهارمحال و بختیاری می‌زیست. او نه تنها به عنوان همسر ابوالقاسم‌خان بختیار، بلکه به عنوان یک شخصیت مستقل، مبارز و فرهنگی شناخته می‌شود. زندگی او ترکیبی از مبارزات سیاسی، فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، و نقش‌آفرینی در تحولات تاریخی ایران است.

۱. تولد و وفات

• تاریخ تولد: حدود سال ۱۲۹۷ خورشیدی در شهرستان اردل، استان چهارمحال و بختیاری.
• خانواده: متولد خانواده‌ای خان‌زاده و نجیب‌زاده بختیاری؛ پدر: نصیرخان «سردار جنگ».
• تاریخ وفات: سال ۱۳۸۱ خورشیدی (۲۰۰۲ میلادی) در پاریس، فرانسه.
• محل دفن: قبرستان نانتر (Nanterre) در حومهٔ پاریس.

۲. تبار و جایگاه اجتماعی

بی‌بی عظیمه از خانواده‌ای معتبر و بانفوذ در بختیاری بود و این جایگاه اجتماعی به او امکان داد تا در عرصه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی مؤثر باشد. او نه تنها همسر یک خان، بلکه یک شخصیت مستقل با دیدگاه‌های پیشرو بود.

۳. زندگینامه و فعالیت‌ها

• ازدواج و فرزندان: همسر ابوالقاسم‌خان بختیار؛ دارای فرزندانی از جمله سیاوش، کوروش و هوریوش بختیاری.
• ویژگی‌های شخصیتی: کاریزماتیک، شجاع، باهوش، تدبیرگر و دارای نفوذ اجتماعی.
• فعالیت نظامی و سیاسی:
  • مبارزه علیه رژیم شاه و تلاش برای سرنگونی سلطنت.
  • خرید و تأمین بیش از ۱۰ هزار تفنگ برنو و سفارش توپ‌های دستی از چکسلواکی.
  • آموزش اسب‌سواری و تربیت جنگجویان در مراتع استان چهارمحال و بختیاری.
  • فروش برخی املاک برای تأمین بودجهٔ تجهیزات نظامی.
• فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی:
  • تأسیس مدارس و حمایت از آموزش دختران و پسران.
  • نقش مؤثر در فرهنگ‌سازی و حفظ ارزش‌های ملی و سنتی بختیاری.
• آرمان‌های سیاسی: دموکراسی، آزادی و حکومت مردم‌سالارانه.
• امکانات شخصی: مالک املاک وسیع در اردل، پرنس و خان‌زادهٔ منطقه، دارای اسب و سلاح شخصی برنو.

۴. مبارزات و نقش تاریخی

بی‌بی عظیمه نه تنها یک شخصیت محلی بلکه یک چهره ملی بود. او در تاریخ بختیاری و ایران، به عنوان یک زن مبارز و پرنفوذ شناخته می‌شود که با شجاعت، تدبیر و خرد، در تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی نقش‌آفرینی کرد.

۵. منابع و مستندات

۱. وبلاگ «دشتک – نگین بختیاری»
2. وبلاگ «میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری»
3. وبلاگ «اولاد عزیزالله خان دورکی»
4. وبلاگ «بختیاری هلوسعد» به قلم دکتر فرشاد جهانبخشی

• منابع خارجی: سفرنامهٔ الیزابت مکبن رز و کتب انگلیسی‌زبان سیاسی دربارهٔ تاریخ بختیاری و ایران.

۶. جمع‌بندی

بی‌بی عظیمه بختیاری ترکیبی از زن مبارز، پرنس، فرهنگی و اجتماعی بود که نقش او در تاریخ ایران و به ویژه ایل بختیاری بی‌نظیر است. زندگی او، نمونه‌ای از فداکاری، شجاعت، خرد و تلاش برای آزادی و عدالت در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.

بی بی عظیمه بختیار

حتماً دکتر جهانبخشی. در اینجا نسخهٔ نهایی و کامل گزارش بی‌بی عظیمه بختیاری را برایتان بنام خدا

تهیه و تنظیم: دکتر فرشاد جهانبخشی

مقدمه

بی‌بی عظیمه بختیاری یکی از زنان برجسته و فرهیختهٔ ایل بختیاری در سدهٔ معاصر بود که در کنار همسرش ابوالقاسم‌خان بختیار، در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نقشی مؤثر ایفا کرد.
اگرچه منابع مستقل خارجی دربارهٔ زندگی‌نامهٔ او اندک است، اما ارجاعات و اشاره‌هایی در سفرنامه‌ها و متون تاریخی وجود دارد که اهمیت حضور وی را نشان می‌دهد.

۱. منابع تاریخی و سفرنامه‌ها

در سفرنامه‌هایی همچون اثر الیزابت مکبن رز (Elizabeth Macbean Ross) با عنوان Come with Me to the Land of Bakhtiari، به حضور زنان اثرگذار ایل بختیاری اشاره شده است.
بر اساس تحلیل منابع داخلی، بی‌بی عظیمه یکی از همان زنان فرهیخته‌ای بود که در خاطرهٔ جمعی و فرهنگی بختیاری جایگاه ویژه‌ای دارد.

۲. منابع انگلیسی‌زبان سیاسی

در برخی آثار تحلیلی انگلیسی دربارهٔ تاریخ سیاسی ایران در دوران پهلوی، از ابوالقاسم‌خان بختیار یاد شده و از نقش حمایتی بی‌بی عظیمه در کنار او سخن رفته است.
به‌ویژه در کتاب‌هایی که به بررسی ساختار سیاسی و اجتماعی عشایر ایران می‌پردازند، از او به عنوان همسری خردمند و تأثیرگذار یاد می‌شود.

۳. منابع فرانسوی

بی‌بی عظیمه در سال ۱۳۸۱ خورشیدی (۲۰۰۲ میلادی) در پاریس درگذشت و در قبرستان نانتر (Nanterre) به خاک سپرده شد.
این اطلاعات در منابع وبلاگی و شفاهی بختیاری آمده است، اما هنوز نیاز به تأیید از طریق پایگاه‌های رسمی فرانسه مانند INSEE و Gescime دارد.
حضور طولانی‌مدت او در فرانسه، بیانگر پیوند فرهنگی و مهاجرتی میان نخبگان بختیاری و اروپا در دهه‌های پایانی قرن بیستم است.

۴. منابع روسی و سایر زبان‌ها

تا کنون در پایگاه‌های روس‌زبان اشارهٔ مستقیمی به بی‌بی عظیمه بختیاری یافت نشده است، ولی در منابع شرق‌شناسان روس که دربارهٔ ایل بختیاری نوشته‌اند، از نقش اجتماعی زنان ایل یاد می‌شود که با ویژگی‌های بی‌بی عظیمه هم‌خوانی دارد.

۵. نتیجه‌گیری کلی

بی‌بی عظیمه بختیاری چهره‌ای فرهنگی، اجتماعی و ادبی است که در حافظهٔ تاریخی مردم بختیاری، نماد پیوند سنت و خرد زنانه به‌شمار می‌رود.
او در کنار همسرش نقشی فراتر از یک بانوی خان‌زاده ایفا کرد؛ بانویی که در زمان خود، از آموزش، مدرسه‌سازی، شعر، و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی حمایت نمود.
او از احترام عمومی برخوردار بود و در میان مردم به عنوان «بی‌بی فرهیخته و شجاع» شناخته می‌شد.

۶. منابع محلی و پژوهشی اصلی

۱. وبلاگ دشتک – نگین بختیاری
مطالبی با عنوان «نامهٔ بی‌بی عظیمه بختیار» و «زندگینامهٔ بی‌بی عظیمه بختیار» دربارهٔ نسب، زندگی و اشعار او.
dashtakb.blogfa.com

۲. وبلاگ میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری
مطلب «شاعر (بی‌بی عظیمه)» شامل تحلیل شخصیت ادبی و فرهنگی او.
chb-farhangi.blogfa.com

۳. وبلاگ اولاد عزیزالله خان دورکی
پست «زندگینامهٔ بی‌بی عظیمه بختیار» با ذکر نسب، فرزندان و فعالیت‌های فرهنگی.
amirhossien1355.blogfa.com

۴. وبلاگ بختیاری هلوسعد – به قلم دکتر فرشاد جهانبخشی
از معتبرترین منابع تحلیلی دربارهٔ تاریخ و فرهنگ بختیاری که در چند یادداشت به بررسی جایگاه زنان در ایل و به‌ویژه شخصیت بی‌بی عظیمه بختیاری پرداخته است.
در این تحلیل‌ها، دکتر جهانبخشی بی‌بی عظیمه را نمونه‌ای از «زنان خردمند و متنفذ ایل بختیاری» معرفی کرده و او را نمادی از پیوند سنت، خرد زنانه و حرکت به سوی آگاهی اجتماعی دانسته است.
(منبع: مقالات تحلیلی سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲، وبلاگ بختیاری هلوسعد)

جمع‌بندی

بی‌بی عظیمه بختیاری در تاریخ بختیاری نه صرفاً همسر یک خان، بلکه چهره‌ای فرهنگی، ادبی و اخلاقی است که حضور او در حافظهٔ جمعی مردم منطقه زنده مانده است.
مطالعهٔ دقیق‌تر دربارهٔ او می‌تواند بخشی از تاریخ زنانهٔ بختیاری را بازسازی کند؛ تاریخی که کمتر ثبت و بیشتر در روایت شفاهی باقی مانده است.

بی بی عظینه بختیار

بنام خدا

بی بی عظیمه همسر ابوالقاسم خان بختیاری از زنان شاخص و مهم قوم بختیاری است او داداری مدرک لیسانی در حوزه علوم سیاسی دانشگاه فرانسه است دختر نصیرخان یردار جنگ و یکی از چهره های ماندگار کشور ایران است ریس گروه زنان و حامی آزادی زنان بود قلعه وی در شهرستان اردل بود و بعد از اعدام ابوالقاسم خان به فعالیت های سیاسی خود ادامه داد و با کتر از 200 رای از جزایری پردنگانی در انتخابات شکست خورد و به فرانسه رفت و در انجا وفات کرد شاید این زن بی نظیر را تاریح به انگشتان دست کمتر ببیند بی عظیمه شخصیت محبوب و ملی ایران است روحش شاد اولین مدرسه بنام کورش را با کمک آقای مرادمرجانیان در شهر اردل ساخت دوفرزند بنام سیاوش و. کورش دارد و در ارتباط با همین مدرسه سرهنگ ترابی ریس ساواک استان که چرا مدرسه را بنام محمد رضا اسم گذاری نکردید مورد بی حرمتی قرار گرفت و سرهنگ ترابی گفت خیلی از انقلابیون مانند خوانینوشریف نیستند ی جلسه را ترک کرد و سپس همان مهمانان همراه با اقای رفیعی در منزل قلعه ایشان مهمان شدند و مورد پذیرایی شاهانه وی قرار گرفتند هرچند وی هرگز نزد انان نرفت و انها را به شکل رسمی تحویل نگرفت وبی می گویند تمام مدیران کل نسبت به ایشان ادای احترام می کردند ولی بی بی مانند یک پرنس و یک مبارز با قدرت درونی و ذات اصبل بختیاری خود برخورد می کرد یک شخصیت والا مقام و روشنفکز و به روز و جهان دیده همراه با خوی سلحشوزی و مبارز راه ازادی و مشروطه طلبی چنین روحیاتی حتی بالاتر از بی بی مریم بختیار بود و روش و منش شاهانه وی او را در همرذیف الیزابت های دولت انگلیس قرار می داد وی با شاه مبارزه کرد و ساواک را تحقیز کرد بی بی عظینه مالک اراضی بیشماری بود ودر قانون اصلاحات اراضی راضی بود که دولت املاک وی را تصاحب و در اختیار بگیرد اما رعیت های خود را به ناسپاسی متهم کرد و گعتقد بود آنها نسبت به وی بی ذاتی درآوردند ووقلعه وی را تخریب کردند بی بی در حوزه شعر و نگارش توانمند بود و اشعار دوران جنگ متعلق به وی است بی را بگو زره بده تفنگ بخر..... همه متعلق یه وی لست این شخصیت حق دارد در دل تاریخ و جامعه تاریخی بی‌تر به شخصیت وی پرداخته شود روحش شاد

جستجوی شما دربارهٔ بی‌بی عظیمه بختیاری، با تمرکز بر زندگی‌نامه، فعالیت‌های سیاسی و ارجاعات در کتب تاریخی و خاطرات، انجام شد.
بی‌بی عظیمه بختیاری یکی از زنان نامدار و مبارز ایل بختیاری در دوران پهلوی اول و دوم بود که سهم بسزایی در حمایت از مبارزات همسرش و همچنین فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی مستقل داشت.
زندگی‌نامه و فعالیت‌های سیاسی
* تولد و خانواده: وی در سال ۱۲۹۷ خورشیدی در شهرکرد متولد شد. او فرزند نصیرخان سردار جنگ بختیاری و همسر ابوالقاسم خان بختیار (از خوانین مشهور و فعالان سیاسی دوره پهلوی) بود.
* تحصیلات: تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را در تهران به پایان رساند، و در پاریس در سطح عالی در پاریس ادامه دادند ویکی از زبان مشهور در ایران و در تاریخ بختیاری است
* ویژگی‌ها و مهارت‌ها: فردی باسواد، با تدبیر و دانا بود. در سوارکاری، تیراندازی و فنون رزم مهارت فراوان داشت. همچنین به ادبیات و شعر علاقه داشت و از وی سروده‌هایی نیز به جای مانده است.

خلاصهٔ سریع و نتیجه‌گیری کلی

1. منابع خارجیِ اختصاصی و مفصلی که صریحاً و تنها دربارهٔ «بی‌بی عظیمه بختیاری» زندگی‌نامه یا مجموعهٔ نوشته‌ٔ او را پوشش دهند در جستجوی عمومی پیدا نشدند. منابعِ موجود به‌صورت پراکنده در منابع فارسی یا یادداشت‌هایی که از اسناد خارجی نقل‌قول کرده‌اند، نام یا اشاره‌ای به ایشان دارند.
2. هشدار مهم: هم‌نامی و احتمال اشتباه با شخصیت تاریخی مشهور «بی‌بی مریم بختیاری» (Bibi Maryam / بی‌بی مریم) وجود دارد — بی‌بی مریم (قرنِ اوایل سدهٔ بیستم، 1874–1937) در منابع انگلیسی و تاریخی شناخته‌شده‌تر است و منابع خارجی دربارهٔ او موجودند (مثلاً سفرنامه‌ها و مطالعات مربوط به انقلاب مشروطه و خاندان بختیاری). بنابراین در هنگام جستجوی انگلیسی/فرانسه/روسی باید مراقب تمایز این دو نام باشید تا اشتباهاً منابع بی‌بی مریم را به بی‌بی عظیمه نسبت ندهیم.

• منابع فارسی (وبلاگ‌ها / یادداشت‌ها / منابع محلی): چند منبع فارسیِ انتشار غیرآکادمیک که اشاره کرده‌اند «بی‌بی عظیمه بختیاری» در سال ۱۳۸۱ خورشیدی (۲۰۰۲ میلادی) در پاریس درگذشته و در قبرستان نواحی پیرامون پاریس به خاک سپرده شده است؛ همچنین گفته شده پس از انقلاب مدتی در ایران و مدتی در فرانسه سکونت داشته و مالک برخی زمین‌ها در منطقهٔ اردل بوده است. (نمونه: یک پست بلاگ که اطلاعات مرگ/دفن را ذکر می‌کند).
• منابع خارجیِ مرتبط با خاندان و مطالعهٔ بختیاری: مطالعات و سفرنامه‌های قدیمیِ غربی که دربارهٔ مردم و خوانین بختیاری نوشته‌اند (مثلاً آثار و خاطرات پزشکان و مسافران مانند الیزابت نِس مک‌بین راس / Elizabeth Ness MacBean Ross) به کل خانواده و خوانین بختیاری می‌پردازند و محل‌های پژوهشی خوبی برای پیدا کردن ارجاعات نام‌ها و نقش‌ها هستند؛ این منابع بیشتر دربارهٔ افراد شناخته‌شده‌تر خانواده (مثلاً سَردارها، ابوالقاسم خان‌ها، یا بی‌بی مریم) اطلاعات دارند و ممکن است در متنِ آنها نام «همسران یا زنان ارشد بختیاری» نیز بیاید.
• منابع انگلیسی/وب‌نوشت جدید: صفحات و مقالات معاصرِ معرفی‌شده (مثلاً مقالات خبری/وبلاگی دربارهٔ زنان برجستهٔ تاریخی ایران) به‌طور آشکار متعلق به «بی‌بی مریم بختیاری» هستند — نه «بی‌بی عظیمه» — این موضوع نشان می‌دهد که در منابع غربی احتمال هم‌پوشانی اسم و اشتباه‌ارجاع بالاست.

تبیینِ مشکلِ پژوهشی

• «بی‌بی عظیمه» ظاهراً چهره‌ای کمتر مستندشده در منابع بین‌المللی است؛ اطلاعاتِ موجود بیشتر در منابع محلی/فارسی پراکنده است یا به‌صورت ارجاع در آثار دیگر (مثلاً در توضیح مالکیت زمین، دفاتر محلی، یا خاطرات مرتبط با خاندان بختیاری).
• در مقابل، «بی‌بی مریم (Bibi Maryam)» چهره‌ای تاریخی‌تر است و در منابع انگلیسی/فرانسویِ مربوط به انقلاب مشروطه و سفرنامه‌ها سندپذیری بیشتری دارد؛ لذا هنگام جستجو باید دقیقاً نام را (عظیمه / مریم) و سال‌ها/اطلاعات دیگر را مشخص کرد تا اشتباه نشود.

منابعِ کلیدی که به آنها برخوردم (نمونه‌های بارز)

• صفحهٔ انگلیسی دربارهٔ Bibi Maryam Bakhtiari (بی‌بی مریم) — اطلاعات تاریخی، نقش در انقلاب مشروطه و منابع ثانویه.
• اطلاعات و بیوگرافیِ Elizabeth Ness MacBean Ross (پزشکِ اسکاتلندی که میان بختیاری‌ها کار کرده و سفرنامه‌/مشاهداتش منتشر شده) — این دسته منابع می‌توانند سرنخ‌هایی دربارهٔ زنان خوانین و همراهان خاندان بختیاری در منابع خارجی بدهند.
• یک پست/متن فارسی که مرگ «بی‌بی عظیمه بختیاری» در پاریس و دفن در حومهٔ پاریس را ذکر می‌کند (منبع وبلاگی؛ سند رسمی و مستقل نیست اما سرنخِ مکانی — پاریس/قبرستان— می‌دهد).

پیشنهادِ گام‌های بعدیِ پژوهش (عملی و دقیق — قابل اجرا)

اگر می‌خواهید دنبالِ منابعِ خارجی عمده و اسنادِ رسمی برویم، این مسیرها منطقی و عملی هستند (می‌توانم همین الآن هر کدام را جستجو/پیگیری کنم و دستاوردها را برای شما بیاورم):

1. جستجوی سوابق مدنی و قبرستان‌های منطقهٔ پاریس / نانتِر (Nanterre)

   • ثبت‌وفوت فرانسه (état civil) یا ادارهٔ قبرستان‌های شهری ممکن است رکورد فوت یا محل مدفن را داشته باشد. جستجو در سامانه‌های شهریِ نانتِر و پاریس و در آرشیو آنلاین شهرداری‌ها مفید است.
   • پیشنهاد: جستجوی نام فارسی/لاتین‌شده (Azimeh / Azime / Bibi Azimeh Bakhtiari) در ثبت‌احوال و فهرست قبرستان‌ها.

2. روزنامه‌ها و مطبوعات فرانسوی‌زبانِ جامعهٔ ایرانیِ پاریس (سال‌های ~2000–2005)

   • روزنامه‌ها/نشریات فارسی‌زبان یا فرانسویِ محلی ممکن است خبر درگذشت یا آگهی ترحیم را منتشر کرده باشند. جستجوی آرشیوهای مطبوعاتیِ محلی (BNF / Gallica برای فرانسه، و آرشیوهای محلی پاریس) توصیه می‌شود.

3. سندهای دیاسپورا و شبکه‌های ایرانی در فرانسه

   • انجمن‌ها، کلیساها/مساجد ایرانی، دفاتر کنسولی (سرکنسولگری ایران در پاریس) ممکن است اطلاعات یا یادداشت‌هایی داشته باشند.

4. جستجوی آکادمیک و کتاب‌شناسیِ انگلیسی/فرانسه/روسی دربارهٔ خاندان بختیاری

   • بررسی کتاب‌شناسی‌های گسترده دربارهٔ بختیاری‌ها، سفرنامه‌های غربی (قرن 19–20) و مقالات دانشگاهی که فهرست منابع/پانوشت‌ها را دارند — احتمالاً در آنجا اشاره‌ای به زنان هم‌عصر ایشان یافت خواهد شد. (مثلاً آثار مربوط به سَرَدارانِ ابوالقاسم خان/سردارها).

5. آرشیوهای دولتی انگلیس/روسیه (در صورت مشکوک بودن به حضور در منابع دیپلوماتیک یا کنسولی)

   • در برخی موارد خاندان‌های بزرگ محلی در یادداشت‌های دیپلماتیک درج می‌شدند؛ بررسی آرشیوهای وزارت خارجه انگلیس (The National Archives) یا کتابخانه‌های روسی (درصورت وجود سرنخ) می‌تواند مفید باشد.

محدودیت‌ها و احتیاطِ استناد

• برخی یافته‌ها صرفاً از وبلاگ‌ها و منابع غیرآکادمیک است؛ قبل از استفادهٔ رسمی (مثلاً در یک مقاله آکادمیک یا دادخواست) لازم است آن موارد با سند مکتوب (سند فوت، قبرستان، آگهی ترحیم، یا مرجع معتبر) تأیید شوند

(بگویید کدام یک را اول انجام دهم، یا اگر اجازه دهید، من به همین ترتیب شروع می‌کنم) — در هر مورد می‌توانم نتایج را با ارجاع کامل و لینک‌های قابل‌استناد برگردانم:

• الف) جستجوی سیستماتیکِ ثبت‌وفوت فرانسه (etat civil) و فهرست قبرستان‌های نانتِر/پاریس برای نام‌های «Azimeh Bakhtiari / Bibi Azimeh / Azime Bakhtiyari» و نسخهٔ لاتینِ احتمالی.
• ب) جستجوی آرشیو روزنامه‌های محلیِ پاریس (سال‌های 2000–2005) برای آگهیِ فوت/ترحیم.
• پ) جستجوی آکادمیک (Google Scholar، مكتبات دانشگاهی، Gallica، WorldCat) برای هر اشارهٔ انگلیسی/فرانسوی/روسی به «Azimeh/ Azime Bakhtiari» یا ترکیبات نزدیک.
• ت) گردآوری و تنظیمِ یک فهرستِ مستند از هر سند/رسانهٔ مرتبط (با ترجمهٔ فارسیِ کلیدواژه‌ها و ذکر دقیقِ محل آرشیو).

* نقش در مبارزات: او در مبارزات و جنگ‌های همسرش، ابوالقاسم خان بختیار، مشارکت فعال داشت و با توجه به تمول شخصی، ثروت خود را در راه تشکیل قشون و حمایت از قیام‌های همسرش در مقابل دولت مرکزی (از جمله فتح اصفهان و تهران) و همچنین مبارزه با نفوذ و استعمار انگلستان صرف کرد.
* فعالیت‌های اجتماعی: در سال ۱۳۴۴ خورشیدی، با هزینه شخصی خود مدرسه‌ای جدید را در شهر اردل بنا نهاد.
* فعالیت‌های سیاسی پس از همسر: پس از درگذشت (یا کشته شدن) همسرش ابوالقاسم خان در زندان شاه (۱۳۳۵ خورشیدی)، فعالیت‌های سیاسی خود را ادامه داد و در سال ۱۳۵۴ خورشیدی نامزد نمایندگی مجلس شورای ملی شد.
* اواخر عمر و درگذشت: پس از انقلاب مدتی را در ایران و مدتی را در کشور فرانسه گذراند. سرانجام در سال ۱۳۸۱ خورشیدی (حدود ۲۰۰۲ میلادی) در پاریس درگذشت و مزار وی در قبرستان نانتر در حومه پاریس واقع است.
* املاک: بخش عمده‌ای از زمین‌هایی که پس از انقلاب اسلامی در شهر اردل در اختیار ادارات، نهادها و اماکن عمومی قرار گرفت، متعلق به ایشان و ابوالقاسم خان بختیار بود.
ارجاعات در کتب و اسناد تاریخی
* کتب تاریخی و شرح حال‌نویسی ایرانی:
* نام بی‌بی عظیمه بختیاری به عنوان یکی از زنان برجسته و مبارز تاریخ بختیاری در کنار بی‌بی مریم بختیاری ذکر شده است.
* زندگی‌نامه او در کتاب «پارسی سرایان بام ایران» تألیف علیرحم شایان، جلد سوم، ثبت شده است.
* در کتاب «دشتک بر بلندای تاریخ بختیاری» نوشته رضا بهرامی دشتکی، نیز به زندگی‌نامه و نقش ایشان اشاره شده است.
* اسناد سیاسی:
* نام ایشان در اسناد ساواک نیز به چشم می‌خورد که نشان‌دهندهٔ پیگیری فعالیت‌های سیاسی وی توسط رژیم پهلوی است. به عنوان مثال، سندی مربوط به سال ۱۳۴۵ خورشیدی دربارهٔ «شرفیابی بی‌بی عظیمه به حضور اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر» وجود دارد. منبع این سند در کتاب «سپهبد تیمور بختیار به روایت اسناد ساواک»، جلد اول، ذکر شده است.
* کتب مسافران و مورخان خارجی/داخلی (در زمینه بختیاری):
* برخی از منابع مربوط به مبارزات ابوالقاسم خان بختیار که احتمالاً دربردارنده مطالبی دربارهٔ نقش بی‌بی عظیمه نیز هستند، عبارتند از:
* «با من به سرزمین بختیاری بیایید» نوشته الیزابت مکبن رز (Elizabeth Macbean Ross)، که یک مسافر و مورخ محسوب می‌شود.
* «خاطرات سردار ظفر بختیاری» (نوشته خسرو خان سردار ظفر).
* «تاریخ اجتماعی ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی» (نوشته عزت‌الله نوذری).

ابوالقاسم خان بختیاری

. ابوالقاسم خان بختیاری یک چهره برجسته سیاسی و نظامی در تاریخ ایران معاصر، به ویژه در دوران مشروطه، بوده است. بی بی عظیمه با نقش حمایتی و حضور خود در کنار ابوالقاسم خان، سهم مهمی در زمینه‌های اجتماعی و سیاسی در آن دوران داشته است.

همسر ابوالقاسم خان در بسیاری از واکنش‌ها و تصمیم‌گیری‌های بین قوم بختیاری و ساختارهای سیاسی ایران نقش داشته و به نوعی پشتیبان و شریک سیاسی وی محسوب می‌شد. زنان همسر این خاندان‌ها معمولاً در زمینه‌های سنتی و فرهنگی بر نفوذ و همراهی اقوام تأثیرگذار بودند و حضورشان به تقویت جایگاه مردانشان کمک می‌کرد.

متأسفانه اطلاعات مستند و مفصل درباره زندگی شخصی و شرح جزئیات بیشتر فعالیت‌های سیاسی بی بی عظیمه کمتر در منابع تاریخی موجود است و بیشتر در چارچوب نقش‌های خانوادگی و حمایتی ثبت شده است. اما او همچنان به عنوان یک شخصیت مهم در تاریخ قوم بختیاری به شمار می‌رود.

حتماً، در ادامه مقاله‌ای جامع و مستند درباره بی‌بی عظیمه بختیار، با استفاده از منابع معتبر و وبلاگ‌های مرتبط، ارائه می‌دهم:

بی‌بی عظیمه بختیار: نماد شجاعت، فرهنگ و مبارزه در تاریخ بختیاری

مقدمه

بی‌بی عظیمه بختیار، از زنان برجسته تاریخ بختیاری، با زندگی پُر فراز و نشیب خود، نمادی از شجاعت، فرهنگ و مبارزه در تاریخ ایران به شمار می‌آید. او در کنار همسرش، ابوالقاسم خان بختیار، در مبارزات سیاسی و اجتماعی علیه حکومت پهلوی نقش مؤثری ایفا کرد و پس از انقلاب اسلامی نیز در عرصه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی فعال بود.

تولد و خانواده

بی‌بی عظیمه در سال ۱۲۹۷ خورشیدی در شهرکرد متولد شد. او فرزند نصیرخان سردار جنگ بختیاری و همسر ابوالقاسم خان بختیار بود. تحصیلات ابتدایی و دبیرستان خود را در تهران به پایان رساند و در سال ۱۳۱۳ خورشیدی با ابوالقاسم خان ازدواج نمود. به دلیل فعالیت‌های سیاسی همسرش، ادامه تحصیل برای او میسر نشد.

مبارزات سیاسی و اجتماعی

بی‌بی عظیمه در تمامی مبارزات و جنگ‌های همسرش علیه حکومت پهلوی و نیروهای استعمار مشارکت فعال داشت. با توجه به تمکن مالی، بخشی از ثروت خود را برای تجهیز نیروها، تأمین مالی قشون و حمایت از مبارزات علیه استعمار انگلیس صرف کرد. او علاوه بر حضور در پشت جبهه‌ها، با قلبی سلیم، حتی نسبت به افرادی که توسط همسرش مجازات می‌شدند وساطت می‌کرد و دستور عفو و بخشش صادر می‌کرد. این ویژگی، او را به شخصیتی انسانی و مدبر در تاریخ بختیاری تبدیل کرده است.

فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی

در سال ۱۳۴۴، بی‌بی عظیمه با هزینه شخصی مدرسه‌ای در شهر اردل تأسیس کرد و به توسعه آموزش و فرهنگ در منطقه پرداخت. پس از کشته شدن یا درگذشت همسرش، فعالیت‌های سیاسی او ادامه یافت و در سال ۱۳۵۴ کاندیدای مجلس شورای ملی شد. پس از انقلاب اسلامی، بی‌بی عظیمه مدتی در ایران و مدتی نیز در فرانسه زندگی کرد. بخش عمده زمین‌های شهر اردل که پس از انقلاب در اختیار نهادها و مدارس قرار گرفت، متعلق به او و همسرش بود.

ابعاد ادبی و هنری

بی‌بی عظیمه دارای ذوق شعری و ادبی بود و سروده‌هایی از وی در وصف زادگاهش و همچنین در دوره‌های مختلف زندگی موجود است. یکی از معروف‌ترین سروده‌های او در وصف زادگاهش اردل چنین است:

اردل اردل ای جایگاه امن و امان گوشه یِ عزلتی که من دارم سویِ آغوش پر مهرت خسته از رنج و غم پناه آرم دلِ حساس زود رنجِ مرا تاب غمهایِ زندگانی نیست جز سکوت و صفایِ آغوشت آنچه غم ز دل زداید چیست؟ شده مدفون به پشت پر گُلِ تو یاد ِ گذشته های شیـرینـم …

ترانه‌ها و مراثی محلی نیز به شجاعت و نقش او در مبارزات همسرش اشاره دارد و او را در کنار بانوان مبارز دیگری چون بی‌بی مریم قرار داده است.

درگذشت و یادبود

بی‌بی عظیمه بختیار در سال ۱۳۸۱ خورشیدی در پاریس درگذشت و در قبرستان نانتر به خاک سپرده شد. فرزندان او شامل سیاوش خان بختیار (درگذشته)، کوروش خان و هوری‌وش بختیار هستند که در فرانسه سکونت دارند. یاد و نام او همچنان به عنوان نمادی از شجاعت، دلسوزی و فرهنگ‌دوستی در تاریخ بختیاری باقی مانده است.

نتیجه‌گیری

بی‌بی عظیمه بختیار نماد همزیستی شجاعت و خرد، مبارزه و تدبیر، و تعهد به فرهنگ و آموزش در تاریخ معاصر ایران است. او نه تنها در عرصه سیاسی و مبارزاتی فعالیت داشت، بلکه با اقدامات فرهنگی و ادبی خود، تاثیر ماندگاری بر جامعه بختیاری گذاشت. مطالعه زندگی و سروده‌های او، می‌تواند الگویی برای زنان و مردان امروز در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی باشد.

منابع

1. سایت دکتر مزبان حبیبی
2. اولاد عزیزالله خان دورکی - بلاگفا
3. بختیاری ـ هلوسعد - وبلاگ

چهارمحال بخشی از قلمرو لر بزرگ

بنام خدا

منطقه چهارمحال و بختیاری و مناطق اطراف آن که زیستگاه ایل بختیاری هستند، از لحاظ تاریخی و جغرافیایی بخشی از قلمروی بوده‌اند که در منابع تاریخی با عنوان لر بزرگ (لُرِ بُزُرگ) شناخته می‌شود. 🏞️
۱. هویت تاریخی "لر بزرگ"
تقسیم‌بندی لر بزرگ و لر کوچک یک تقسیم‌بندی تاریخی است که از قرن هفتم هجری قمری به بعد رواج یافت و اساساً بر مبنای تقسیم حکومت‌های محلی (اَتابِکان) لرستان در قرون میانی شکل گرفته بود:
* لر بزرگ (لُرِ بُزُرگ): این قلمرو تاریخی منطقه‌ای وسیع را دربر می‌گرفت که از بخش‌هایی از استان کنونی چهارمحال و بختیاری، کوهگیلویه و بویراحمد، لرستان، و خوزستان تشکیل می‌شد.
* ایل بختیاری که بخش اصلی جمعیت و هویت فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری را تشکیل می‌دهد، از لحاظ تاریخی زیرمجموعه لر بزرگ طبقه‌بندی می‌شود.
* لر کوچک (لُرِ کُوچَک): عمدتاً شامل استان کنونی لرستان و بخش‌هایی از ایلام و کرمانشاه بود.
۲. نقش چهارمحال و بختیاری در این تقسیم‌بندی
استان کنونی چهارمحال و بختیاری را می‌توان قلب جغرافیایی و مرکز ییلاقی (سردسیر) منطقه لر بزرگ دانست. در دوران اتابکان لر بزرگ (بنی فضلویه)، حکام این منطقه بر قلمرویی گسترده از جمله مناطق بختیاری و بخش‌هایی از خوزستان حکم می‌راندند.
بنابراین، تقسیمات فعلی استان، اگرچه با نام چهارمحال و بختیاری شناخته می‌شود، اما در گذشته‌های دور بخش جدایی‌ناپذیری از قلمرو وسیع‌تر و تاریخی لر بزرگ بوده است.

عشایر کوچ رو جهان

بنام خدا

ساختارها و شیوه‌های زندگی کوچ‌نشینی (Nomadism) و نیمه‌کوچ‌نشینی (Transhumance) مانند ایل بختیاری در بسیاری از نقاط جهان وجود داشته و برخی از آن‌ها هنوز هم فعال هستند. این گروه‌ها معمولاً بر پایه دامداری و مهاجرت فصلی برای یافتن چراگاه بنا شده‌اند.
در اینجا به چند نمونه مهم از ساختارهای کوچ‌نشین در جهان اشاره می‌کنم:
۱. خاورمیانه و شمال آفریقا
| گروه | منطقه اصلی | شیوه زندگی و شباهت با ایلات |
|---|---|---|
| قشقایی و شاهسون | ایران (عمدتاً فارس و آذربایجان) 🇮🇷 | اینها از ایلات اصلی ایران هستند و ساختار اجتماعی قبیله‌ای و کوچ‌روی عمودی (سردسیر و گرمسیر) آن‌ها شباهت مستقیم به ساختار بختیاری دارد. |
| بِدوی‌ها (Bedouin) | بیابان‌های خاورمیانه و شمال آفریقا (از عربستان تا مراکش) 🇸🇦🇪🇬 | عمدتاً عشایر شتردار و گوسفنددار هستند که در طول سال در بیابان‌ها به دنبال آب و چراگاه جابجا می‌شوند. ساختار آن‌ها سنتی و قبیله‌ای است. |
| کُردهای کوچ‌رو | مناطق کوهستانی زاگرس و آناتولی 🇹🇷🇮🇶 | بسیاری از طوایف کرد به طور سنتی دامدار و کوچ‌رو بوده‌اند و جابجایی فصلی آن‌ها بین ارتفاعات و دشت‌ها مشابه الگوی کوچ در منطقه زاگرس است. |
۲. آسیا
| گروه | منطقه اصلی | شیوه زندگی و شباهت با ایلات |
|---|---|---|
| مغول‌ها (Mongols) | استپ‌های آسیای مرکزی (مغولستان) 🇲🇳 | یکی از مشهورترین گروه‌های عشایری جهان هستند که عمدتاً دامدار (اسب، گوسفند، شتر و گاو) بوده و به صورت افقی (جابجایی در دشت‌ها) کوچ می‌کنند. زندگی آن‌ها به طور کامل حول یورت (Yurt) می‌چرخد. |
| تبتی‌ها | فلات تبت (هیمالیا) 🇨🇳 | کوچ‌روهای ارتفاعات بالا هستند که عمدتاً یاک‌داری می‌کنند و فصلی بین دره‌ها و مراتع بالاتر جابجا می‌شوند. |
| قرقیزها (Kyrgyz) | آسیای میانه (قرقیزستان) 🇰🇬 | ساختار قبیله‌ای مبتنی بر دامداری دارند و بین مراتع تابستانی و زمستانی جابجا می‌شوند. |
۳. اروپا
| گروه | منطقه اصلی | شیوه زندگی و شباهت با ایلات |
|---|---|---|
| ساراکاتسانی (Sarakatsani) | یونان و بالکان 🇬🇷🇧🇬 | همانطور که قبلاً ذکر شد، چوپان‌های سنتی و کوچ‌روی عمودی (انتقال دام بین کوهستان و دشت) هستند که از لحاظ الگوی جابجایی شباهت زیادی به ایل بختیاری دارند. |
| سامی‌ها (Sami) | شمال اروپا (اسکاندیناوی) 🇳🇴🇸🇪 | تنها مردم بومی اروپا هستند که به طور سنتی عمدتاً گوزن‌دار نیمه‌کوچ‌رو بوده‌اند و در طول سال به دنبال گوزن‌هایشان کوچ می‌کنند. |
جمع‌بندی ساختاری
به طور کلی، ساختار ایل بختیاری با ویژگی‌های زیر در جهان شناخته می‌شود:
* دامداری محوری: پایه اقتصادی بر پرورش دام است.
* کوچ عمودی (Transhumance): جابجایی فصلی بین مراتع گرمسیر (قشلاق) در زمستان و مراتع سردسیر (ییلاق) در تابستان.
* سازمان اجتماعی قبیله‌ای: تقسیمات ایلی، طایفه‌ای و تیراژ که نقش مهمی در مدیریت کوچ و نظم اجتماعی ایفا می‌کند.

خلاصه اصلاحات اراضی

بنام خدا.
خلاصه اصلاحات ارضی در ایران
اصلاحات ارضی در ایران در سه مرحله و عمدتاً در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی (دوره سلطنت محمدرضا شاه پهلوی) به اجرا درآمد و بخش مهمی از برنامه «انقلاب سفید» شاه بود.
مراحل و اهداف اصلی
| مرحله | زمان تقریبی | هدف اصلی | نتیجه اصلی |
|---|---|---|---|
| اول | ۱۳۴۰ - ۱۳۴۱ | حداکثر مالکیت: تعیین حداکثر مالکیت زمین برای هر مالک (مثلاً یک روستا) و اجبار مالکان بزرگ به فروش مازاد زمین‌های خود به دولت. | قدرت فئودال‌های بزرگ از بین رفت و دولت مالک حجم وسیعی از زمین شد. |
| دوم | ۱۳۴۲ - ۱۳۴۶ | انتخاب شیوه تقسیم: مالکان باقی‌مانده مجبور شدند یکی از پنج راهکار قانونی (از جمله اجاره دادن زمین به دهقانان برای ۳۰ سال، فروش به دهقانان، یا تشکیل شرکت سهامی زراعی) را انتخاب کنند. | دهقانان به مالکیت یا اجاره زمین رسیدند، اما بسیاری از زمین‌ها به صورت مشاع تقسیم شد. |
| سوم | ۱۳۴۶ به بعد | تکمیل تقسیم و ادغام: تبدیل زمین‌های اجاره‌ای مرحله دوم به فروش قطعی و تلاش برای تشویق یا اجبار به تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی و تعاونی‌ها برای جلوگیری از خرد شدن زمین‌ها. | ساختار سنتی روستاها کاملاً دگرگون شد و زمین‌های خردشده در قالب شرکت‌ها ادغام شدند. |
مهم‌ترین تأثیرات
* دگرگونی اجتماعی:
* نابودی نظام ارباب و رعیتی: قدرت سنتی مالکان بزرگ از بین رفت و میلیون‌ها دهقان از زیر یوغ آن‌ها خارج شدند.
* کوچ به شهرها: بخش عمده‌ای از کشاورزان پس از مالکیت زمین‌های کوچک یا خرد شده، به دلیل نبود حمایت مالی و زیرساختی کافی در روستاها، برای یافتن شغل به شهرها مهاجرت کردند.
* تأثیر بر اقتصاد کشاورزی:
* خرد شدن زمین‌ها: تقسیم زمین بین تعداد زیادی از دهقانان، باعث کوچک شدن قطعات زمین و کاهش بهره‌وری شد.
* افزایش وابستگی غذایی: تولید محصولات استراتژیک کشاورزی کاهش یافت و ایران به واردکننده مواد غذایی تبدیل شد.
* قدرت‌گیری دولت:
* قدرت سیاسی از دست مالکان سنتی به دولت مرکزی منتقل شد و دولت نفوذ خود را در مناطق روستایی گسترش داد.
به طور خلاصه، اصلاحات ارضی در ایران یک حرکت رادیکال با هدف عدالت اجتماعی و توزیع مالکیت بود، اما به دلیل اجرای نامناسب و نبود زیرساخت‌های لازم، در نهایت منجر به مهاجرت گسترده روستاییان و تغییر بنیادین ساختار اقتصادی و اجتماعی روستاها شد.

شباهت دین یهود و اسلام

بنام خدا:
۱. شباهت‌های بنیادین (ادیان ابراهیمی)
اسلام و یهودیت، هر دو میراث مشترکی از پیامبران دارند و در اصول زیر مشترک هستند:
| اصل مشترک | توضیح |
|---|---|
| توحید مطلق | اعتقاد به خدای یگانه و واحد (الله/یهوه) که خالق و مدبر جهان است. در اسلام این مفهوم با شدت بیشتری بر یگانه بودن خداوند تأکید دارد. |
| پیامبران مشترک | احترام و اعتقاد به پیامبران مشترک مانند حضرت آدم، نوح، ابراهیم، موسی، و داوود. حضرت موسی (ع) یکی از پیامبران کلیدی در هر دو دین است. |
| کتاب آسمانی | اعتقاد به وحی الهی و کتاب‌های آسمانی. (تورات در یهودیت و قرآن در اسلام). |
| آخرالزمان و معاد | اعتقاد به زندگی پس از مرگ، روز قیامت، حسابرسی و وجود بهشت و جهنم. |
| قوانین شریعت | هر دو دین دارای مجموعه‌ای مفصل از قوانین دینی برای زندگی روزمره، از جمله آداب خوراکی (حلال/کاشِر)، نماز/نیایش، و احکام مدنی هستند. |
۲. تفاوت‌های کلیدی و بنیادین
تفاوت‌های اصلی این دو دین عمدتاً در این نکات متمرکز هستند:
الف) اعتقاد به نبوت و رسالت
| موضوع | اسلام | یهودیت |
|---|---|---|
| پیامبر نهایی | حضرت محمد (ص)، به عنوان خاتم‌الانبیا و آخرین فرستاده خدا پذیرفته می‌شود. | نبوت و رسالت حضرت محمد (ص) و عیسی (ع) پذیرفته نیست. آخرین پیامبر مورد قبول عموماً مَلاکی (Malachi) است. |
| کمال دین | اسلام خود را کامل‌کننده و ناسخ شریعت‌های پیشین می‌داند و معتقد است تعالیم آن برای همه زمان‌ها و مکان‌ها است. | یهودیت عمدتاً شریعت خود را بر اساس توراة (پنج کتاب اول عهد عتیق) و شرح‌های شفاهی آن (تلمود) می‌داند. |
ب) مفهوم توحید (یگانگی خدا)
| موضوع | اسلام | یهودیت |
|---|---|---|
| شرک | هر گونه نسبت دادن شریک یا فرزند به خداوند (مانند ادعای مسیحیان درباره عیسی) به شدت نفی و شرک دانسته می‌شود. | در توحید مطلق اشتراک دارند، اما برخی تفاسیر مسیحی (تثلیث) را قبول ندارند. (البته تفاسیر یهودیان در مورد عُزیر در قرآن مورد نقد قرار گرفته است.) |
ج) جهان‌شمولی یا قومیت
| موضوع | اسلام | یهودیت |
|---|---|---|
| دایره شمول | یک دین جهان‌شمول است. برای همه نژادها و اقوام فرستاده شده و برابری انسان‌ها بر اساس تقوا استوار است. | از لحاظ سنتی، دین یهود به شدت با قوم بنی‌اسرائیل (قوم یهود) گره خورده است. یهودیت ترکیبی از دین و قومیت است. (هرچند افرادی می‌توانند به یهودیت بگروند.) |
د) متون مقدس
| موضوع | اسلام | یهودیت |
|---|---|---|
| کتاب اصلی | قرآن کریم که مسلمانان آن را کلام لفظی و بدون تحریف خداوند می‌دانند. | توراة (نوشتاری) و تلمود (شفاهی و تفسیر شریعت) که هر دو برای احکام اهمیت حیاتی دارند. |
هـ) احکام و عبادات (شریعت)
| موضوع | اسلام | یهودیت |
|---|---|---|
| نماز | پنج نوبت نماز روزانه (صلاة) با رکوع و سجده رو به کعبه (قبله). | سه نوبت نیایش روزانه (تفیلا) بدون حرکات خاص مانند سجده، رو به اورشلیم. |
| خوراکی‌ها | قوانین حلال (Halal) که عموماً شامل عدم مصرف گوشت خوک و الکل است. | قوانین کاشِر (Kosher) که قوانین بسیار مفصلی درباره نوع غذا، ذبح، و ترکیب نکردن لبنیات و گوشت دارند. |
در نهایت، هر دو دین ریشه در یک سنت توحیدی و ابراهیمی دارند، اما اسلام با معرفی آخرین پیامبر و کتاب، خود را نسخه کامل و نهایی پیام الهی می‌داند که برای تمام بشریت فرستاده شده است.

الف

بنام خدا

این اثر محفوط است
این نسخه ویژهٔ چاپ در کتاب "فرهنگ قافیه‌ها" است، ساده، دقیق و برای شاعران و نویسندگان کاربردی.

📘 فرهنگ قافیه‌ها – از الف تا ی (نسخه کاربردی و افقی)

✍️ گردآوری و تنظیم: دکتر فرشاد جهانبخش پلکی

الف | ـا

عطا – صبا – نوا – وفا – رضا – جزا – سزا – رها – هوا – دریا – دنیا – تقوا – طه – زهرا – فریبا – شیدا – بینا – مولا – فردا – والا

ب | ـاب

آب – خواب – ناب – کتاب – رکاب – جواب – عذاب – ثواب – سراب – شراب – نقاب – حجاب – سحاب – شتاب – خطاب – طناب – رکاب – گلاب – رباب – خراب

پ | ـاپ

تاپ – چاپ – خواب – ژاپ – مهتاب – بی‌تاب – شتاب – پرتاب – دریاب – بشتاب – دریاب – شهاب – سیراب – خوشاب – کباب – شراب – رکاب – خطاب – ثواب – جواب

ت | ـات

حیات – نجات – ثبات – صفات – نبات – امکانات – ارتباطات – حرکات – کلمات – آیات – نهادات – مقامات – جماعت – روایات – شرایط – وقایات – هدایت – سعادات – عبادات – امانات

ث | ـیث / ـوث / ـثت (کم‌کاربرد)

بعث – مبحث – ملبّث – مرثیت – لبث – حدیث – بعیث – عریث – مبعث – نفث

ج | ـاج / ـیج / ـوج / ـج

موج – برج – درج – خروج – روج – هج – حرج – لج – معراج – احتیاج – رواج – علاج – احتجاج – فرج – درج – عروج – حجاج – سراج – اهتلاج – ارتجاج

چ | ـاچ / ـوچ / ـچ

آغوش – کوچ – پوچ – موج‌چ – پارچ – سرچ – پیچ – بی‌هوچ – نوچ – گوچ – بچ – پیچ – لوچ – پچ – کوچ – پوچ – پارچ – پیچ

ح | ـاح / ـوح / ـیح / ـح

صلاح – فلاح – ملاح – رباح – وضوح – روح – صبوح – نصوح – قدوح – شیح – فسیح – مصیح – فریح – جریح – ممدوح – ممدوح – مصلوح – مفتوح – مشروح – مسموح

خ | ـاخ / ـوخ / ـیخ / ـخ

شاخه – پناه – نگاه – بی‌گناه – گناه – کوخ – دوخ – سوخ – رخ – بلخ – ملخ – شیخ – میخ – بی‌میخ – تاریخ – تبیخ – بی‌رخ – درخ – فرخ – مرخ

د | ـاد / ـود / ـید / ـد

یاد – باد – فریاد – آزاد – بنیاد – خرداد – مرداد – همزاد – شاد – آباد – سود – بود – نمود – فرود – سجود – سرود – امید – سپید – تپید – دوید

ر | ـار / ـیر / ـور / ـر

یار – قرار – بهار – تبار – غبار – نگار – اختیار – افتخار – مدار – دچار – پیر – دلگیر – تقدیر – اسیر – زنجیر – تصویر – ظهور – عبور – مرور – غرور

ز | ـاز / ـیز / ـوز / ـز

ساز – راز – ناز – نیاز – آغاز – آواز – پرواز – سرباز – دلسوز – افروز – فیروز – پیروز – آموز – تموز – جوز – سوز – بیز – عزیز – غم‌انگیز – پاییز

س | ـاس / ـیس / ـوس / ـس

ناس – یاس – احساس – وسواس – الماس – اساس – تردس – رئیس – جلیس – نفیس – عریس – فریس – فانوس – ناقوس – طاووس – یس – قس – مونس – افسوس – عبوس

ش | ـاش / ـیش / ـوش / ـش

خراش – تلاش – فلاش – سپاش – معاش – اندیش – خویش – بیش – کمیش – نوش – فروش – گوش – آغوش – خاموش – فراموش – پوش – موش – سروش – مهوش – بهوش

ص | ـاص / ـوص / ـص

اخلاص – اختصاص – نقص – قصص – وصوص – دلاص – حوص – قصاص – نصوص – خلاص

ض | ـاض / ـوض / ـض

اعتراض – اغراض – غیض – فیض – قض – غرض – مرض – رمز – عرض – حفظ – مفوض – محرض

ط | ـاط / ـیط / ـوط / ـط

نشاط – بساط – اطاعت – طاعت – استطاعت – بسط – سخط – حبط – لغط – ضبط – سطوت – طوط – سقوط – بی‌نشاط – رباط – نشاط – خبط – بط – خط

ظ | ـاظ / ـوظ / ـظ

لحاظ – ایجاز – حفاظ – وظیف – تقویظ – فیظ – غیظ – حفظ – موعوظ – وعظ

ع | ـاع / ـوع / ـیع / ـع

وداع – مطاع – سماع – صاع – شعاع – نوع – موجوع – منیع – شفیع – رفیع – مطیع – بلیغ – سریع – بدیع – منیع – صدیع – فجیع – وسیع – مطلع – مطیع

غ | ـاغ / ـوغ / ـیغ / ـغ

فراخ – باغ – مرغ – داغ – زاغ – ایاغ – چراغ – کلاغ – فراغ – بلاغ – میغ – ریغ – فیغ – طاغ – مغ – دوغ – فروغ – دروغ – شلوغ – اندوه

ف | ـاف / ـیف / ـوف / ـف

عفاف – انصاف – اعتراف – ائتلاف – شگرف – ظریف – شریف – لطیف – سعف – صوف – معروف – معطوف – مکفوف – منصف – موقوف – عف – صرف – کف – عطف

ق | ـاق / ـیق / ـوق / ـق

اتفاق – آفاق – اشتیاق – براق – نفاق – صداق – دقیق – رفیق – عمیق – توفیق – شفیق – فریق – طویق – مطوق – عتیق – حریق – صدیق – بلیغ – معشوق – عاشق

ک | ـاک / ـوک / ـیک / ـک

پاک – خاک – چاک – هلاک – اشتراک – دراک – دوک – سوک – نیک – شریک – تریک – فلیک – اندک – بزرگ – کوچک – کمک – درک – نمک – ترک – فلک

گ | ـاگ / ـوگ / ـیگ / ـگ

پلنگ – دماغ – داغ – فرسنگ – آهنگ – چنگ – رنگ – ننگ – زنگ – سنگ – جنگ – تنگ – آهنگ – بیدنگ – درنگ – خرنگ – پلنگ – آهنگ – تنگ – سنگ

ل | ـال / ـیل / ـول / ـل

کمال – جمال – وصال – خیال – ملال – زلال – گلال – فریال – نیل – قیل – سبیل – دلیل – ذلیل – رسول – اصول – قبول – حلول – ملول – مشغول – مسئول

م | ـام / ـیم / ـوم / ـم

سلام – پیام – دوام – مرام – کلام – تمام – کرم – حرم – علم – رقم – قلم – ستم – غم – نم – همدم – صنم – قسم – خشم – قدم – علم

ن | ـان / ـین / ـون / ـن

جان – جهان – نهان – نگران – مهربان – جوان – شیرین – غمین – نگین – زمین – خون – جنون – افزون – درون – بُن – من – تن – زن – سخن – وطن

و | ـاو / ـیو / ـو

آواز – پرواز – انداز – آغاز – فریاد – جو – نو – سو – رو – قو – او – مو – بو – تو – او – کو – شو – پو – دو

ه | ـاه / ـوه / ـه

نگاه – پگاه – سپاه – گناه – تباه – راه – بی‌پناه – اندوهه – شانه – خانه – دانه – لانه – بهانه – فسانه – ترانه – عاشقانه – صادقانه – دیوانه – بی‌بهانه – یگانه

ی | ـای / ـوی / ـی

مای – نای – جای – رای – هوای – صفای – وفای – دعای – گلوی – جوی – روی – شوی – نوی – پی – نی – کی – می – بی – هی

🖋 تنظیم و تدوین: دکتر فرشاد جهانبخش پلکی

آیا مایلید این نسخه را فوراً برایتان در قالب فایل Word یا PDF آماده و در «آرشیو مقالات و آثار ادبی» ذخیره کنم؟

آیا کورش بزرگ بختیاری است

بنام خدا
ارتباط میان هخامنشیان (از جمله کوروش بزرگ و نیاکانش مثل چیش‌پیش) و قوم بختیاری یک موضوع تاریخی-فرهنگی مورد بحث است که بیشتر مبتنی بر نظریه‌های جغرافیایی و فرهنگی است تا اسناد مستقیم شجره‌نامه‌ای.
اگرچه هیچ سندی وجود ندارد که به طور قطع بگوید کوروش بزرگ از ایل بختیاریِ امروزی بوده است، اما مدارک و نظریه‌های قوی‌ای وجود دارد که ریشه و خاستگاه جغرافیایی و فرهنگی هخامنشیان اولیه را به قلمروی بختیاری‌ها و منطقه لرنشین پیوند می‌دهد:
۱. ناحیه "انشان" (Anshan) و جغرافیای پارس اولیه
مهم‌ترین مدارک برای ارتباط، به محل اولیه حکمرانی خاندان کوروش (هخامنشیان اولیه) باز می‌گردد:
* کتیبه‌های هخامنشی: کوروش بزرگ در منشور خود و اجدادش در کتیبه‌ها، خود را "شاه انشان" معرفی می‌کنند.
* موقعیت انشان: سرزمین باستانی انشان (آنشان) که خاستگاه این شاخه از هخامنشیان بود، به لحاظ جغرافیایی در ناحیه شمال خوزستان و کوه‌های زاگرس جنوبی قرار داشته است. بسیاری از باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان، این منطقه را با منطقه‌ای که امروزه به عنوان قلمرو لر بزرگ (شامل بختیاری‌ها) شناخته می‌شود، مرتبط می‌دانند.
* پارسوآش و پارسوماش: منابع آشوری نیز از مهاجرت پارس‌ها به ناحیه‌ای به نام پارسوآش یا پارسوماش در کوه‌های زاگرس (منطقه کنونی مسجد سلیمان یا ایذه) صحبت می‌کنند که این مناطق بخشی از سرزمین بختیاری‌های امروزی است و نیای کوروش (از جمله چیش‌پیش) در آنجا حکومت می‌کردند.
نتیجه‌گیری بر اساس جغرافیا:
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که نیای کوروش بزرگ (خاندان چیش‌پیش) بخشی از قوم پارس مهاجر بودند که در منطقه کوهستانی و صعب‌العبور زاگرس (خاستگاه قوم لر و بختیاری) مستقر شدند و بعداً از همانجا (انشان) حکومت خود را بنیان نهادند.
۲. شباهت‌های فرهنگی و نمادین
برخی شباهت‌های فرهنگی و نمادین بین قوم بختیاری و آثار هخامنشیان به عنوان دلایل دیگر مطرح می‌شوند:
* لباس (چوقا): برخی پژوهشگران معتقدند طرح ردای مردان بختیاری (چوقا) شباهت‌هایی به پوشش مردان در سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید یا نقوش ایلامی/مادی دارد. همچنین، طرح نوارهای عمودی آن را برگرفته از زیگورات چغازنبیل (که در نزدیکی مناطق بختیاری‌نشین است) می‌دانند.
* سنگ‌شیر (بردشیر): نماد شیر سنگی که بختیاری‌ها بر مزار بزرگان خود قرار می‌دهند، نماد اصیل و باستانی ایران و یادآور نمادهای شیر در سرستون‌ها و نقوش تخت جمشید است.
۳. باورهای قومی
در بین خود مردم بختیاری، این باور رواج دارد که تبار آن‌ها مستقیماً به پارس‌های هخامنشی و سپاهیان کوروش بزرگ بازمی‌گردد و آن‌ها را بازماندگان اصلی ایرانیان باستان و محافظان زبان و فرهنگ اصیل ایرانی می‌دانند. این موضوع، یک پیوند فرهنگی و هویتی عمیق میان قوم بختیاری و میراث هخامنشیان ایجاد کرده است.
خلاصه نهایی:
مدارک مستقیم (نوشتاری) هخامنشیان را به صورت رسمی به "انشان" (که در زاگرس جنوبی واقع است) متصل می‌کند و چیش‌پیش نیز یکی از شاهان انشان بود. بر این اساس، ریشه‌های جغرافیایی سلسله کوروش بزرگ (هخامنشیان اولیه) با خاستگاه قوم بختیاری هم‌پوشانی جغرافیایی قوی‌ای دارد، اما از نظر تعریف امروزی قومیت، این ارتباط بیشتر در حد نظریه‌های تاریخی، جغرافیایی و تداوم فرهنگی مطرح می‌شود.

دکتر رضا افلاطونی (Dr. Reza Aflatouni)؛ از کارشناسی تا ریاست سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور (Forest, Ra

بنام خدا

دکتر رضا افلاطونی (Dr. Reza Aflatouni)؛ از کارشناسی تا ریاست سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور (Forest, Range and Watershed Management Organization)

مقدمه (Introduction)

در میان مدیران برجسته حوزه منابع طبیعی (Natural Resources) ایران، نام دکتر رضا افلاطونی (Dr. Reza Aflatouni) به‌عنوان مدیری دانا، آرام، متکی بر قانون (Law-Based) و تجربه (Experience-Based) شناخته می‌شود.
مسیر او از کارشناسی (Expert Level) تا ریاست سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، روایت پیوند دانش (Knowledge)، منش اخلاقی (Ethical Character) و تعهد سازمانی (Institutional Commitment) است.

او نمونه‌ای از مدیرانی است که از بطن میدان (Field Experience)، از دل پرونده‌های حقوقی (Legal Cases) و از میان کارشناسی‌های دقیق به رأس مدیریت کلان منابع طبیعی (National Management of Natural Resources) رسید؛ مدیری که نگاهش به سرزمین، نگاهی عالمانه و حقوق‌مدار (Legal-Oriented) است.

سازمان جنگل‌ها؛ نهادی حاکمیتی با ماهیت حقوقی (A Sovereign Organization with a Legal Nature)

سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور نهادی صرفاً فنی (Technical) نیست؛ بلکه سازمانی حاکمیتی (Governance-Oriented) و حقوقی (Legal) است که اساس وظایفش بر سه محور استوار است:
تشخیص (Identification)، حفاظت (Protection) و توسعه (Development).

هر سه این وظایف ارتباط تنگاتنگی با علم حقوق (Law Science) دارند:
تشخیص اراضی ملی از مستثنیات، موضوعی کاملاً حقوقی و مبتنی بر قوانین اراضی (Land Laws) و اسناد ثبتی (Property Documents) است.
حفاظت از منابع طبیعی، نیازمند آشنایی با مقررات کیفری (Penal Regulations) و قوانین حفاظت و صیانت از انفال (Public Property Protection) است.
توسعه منابع طبیعی نیز بدون شناخت حقوق مالکیت (Ownership Rights) و چارچوب‌های قانونی مشارکت مردم (Legal Frameworks for Public Participation) ممکن نیست.

از این منظر، مدیرانی که دارای دانش حقوقی (Legal Knowledge) هستند در این سازمان موفق‌ترند؛ زیرا می‌توانند با تسلط بر مبانی قانونی (Legal Principles)، ضمن رعایت عدالت (Justice)، تصمیم‌های اجرایی را بر اساس مصالح عمومی (Public Interest) تنظیم کنند.

دکتر رضا افلاطونی؛ پیوند تجربه و دانش حقوقی (Integration of Legal Knowledge and Practical Experience)

دکتر افلاطونی از آغاز مسیر کاری خود رویکردی حقوق‌مدار (Law-Oriented) و منظم (Systematic) در تحلیل مسائل منابع طبیعی داشت.
سوابق او در دفتر حقوقی سازمان (Legal Office of the Organization)، مدیریت امور اراضی (Land Affairs Management) و مسئولیت‌های استانی و ملی (Provincial and National Responsibilities) نشان می‌دهد که همواره میان دانش حقوقی و تجربه میدانی تعادل برقرار کرده است.

دارا بودن مدرک دکتری (Ph.D.) در رشته حقوق عمومی (Public Law) به او توانایی بخشیده تا در پیچیده‌ترین پرونده‌های زمین و منابع طبیعی، تصمیماتی مبتنی بر قانون، اخلاق (Ethics) و واقعیت (Reality) اتخاذ کند.
او باور دارد که منافع ملی (National Interests) زمانی حفظ می‌شود که تصمیم‌ها بر پایه قانون و عدالت باشد، نه سلیقه و فشار.

شخصیت و منش مدیریتی (Managerial Character and Ethics)

دکتر افلاطونی مدیری است متین (Calm)، قانون‌مدار (Lawful)، باوقار (Dignified) و دارای منش انسانی (Humane Character).
او باور دارد که اقتدار سازمان (Organizational Authority) از اجرای عدالت و رعایت قانون ناشی می‌شود، نه از دستور و فشار.
کارکنان و کارشناسان سازمان، او را مدیری اهل گفت‌وگو (Dialogue-Oriented)، اهل شنیدن (Good Listener) و تصمیم‌گیرنده‌ای دقیق (Precise Decision-Maker) می‌شناسند.
در نگاه او، هر کارشناس منبعی از خرد جمعی (Collective Wisdom) است و هر تصمیم حقوقی باید با پشتیبانی علمی (Scientific Support) و وجدانی (Conscientious) همراه باشد.

از سوی دیگر، دکتر افلاطونی دارای شخصیتی کاریزماتیک (Charismatic Personality) و روحیه‌ای رهبری‌محور (Leadership-Oriented Spirit) است که سازمان را با اصول حکمرانی مبتنی بر حاکمیت قانون (Principles of Governance Based on the Rule of Law) و استراتژی سازمانی بر مبنای خرد و تجربه (Organizational Strategy Based on Wisdom and Experience) هدایت می‌کند.
او به‌عنوان یک مدیر کاریزماتیک (Charismatic Leader) نه از موضع قدرت، بلکه از جایگاه نفوذ فکری (Intellectual Influence) و الگوی اخلاقی (Moral Example) عمل می‌کند.
رهبری او بر پایه اشرافیت فکری و سازمانی (Organizational and Intellectual Mastery) و درک عمیق از مأموریت‌های کلان منابع طبیعی استوار است.
در ساختار مدیریتی او، قانون (Law) ستون تصمیم‌گیری است، تجربه (Experience) چراغ راه، و خرد جمعی (Collective Wisdom) محور حرکت سازمان.

مهارت‌ها و توانمندی‌ها (Skills and Competencies)

بر پایه گزارش‌های رسمی و سوابق اجرایی، دکتر افلاطونی دارای مجموعه‌ای از مهارت‌های متمایز است که جایگاه او را در میان مدیران کشور برجسته ساخته است.
از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. مهارت تعامل و همکاری بین‌بخشی (Interdepartmental Collaboration) — توانایی ایجاد هم‌افزایی میان وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد و شرکت‌های دانش‌بنیان.
2. رویکرد علمی و مدیریت صحیح زمین (Scientific Approach & Proper Land Management) — تمرکز بر ساماندهی اراضی، رفع تداخلات، سنددار کردن و تثبیت مالکیت‌های ملی.
3. مدیریت پروژه و راهبری استراتژیک (Project Management & Strategic Leadership) — تجربه در طراحی و اجرای طرح‌های ملی و منطقه‌ای در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی.
4. تسلط حقوقی و قانونی (Legal-Administrative Expertise) — مهارت در اصلاح فرآیندهای حقوقی و تسهیل امور مردم بدون نیاز به پیگیری قضایی.
5. نظارت سیستماتیک و هوشمندسازی (Systematic Oversight & Smart Monitoring) — رویکرد مبتنی بر فناوری برای کنترل تغییر کاربری‌ها و نظارت مؤثر بر واگذاری‌ها.
6. رهبری الهام‌بخش (Inspirational Leadership) — ایجاد انگیزه، اعتماد و جهت‌دهی ارزش‌مدار در ساختار سازمانی.

این مهارت‌ها در کنار منش اخلاقی و مدیریتی او، سبب شده که دکتر افلاطونی در محیطی پیچیده و چندوجهی، با موفقیت نقش یک مدیر توسعه‌گرا، قانون‌مدار و آینده‌نگر را ایفا کند.

نتیجه‌گیری (Conclusion)

سیر تحول دکتر رضا افلاطونی از کارشناسی تا ریاست سازمان جنگل‌ها، بیانگر این حقیقت است که در نهادهای حاکمیتی (Governance Institutions)، ترکیب علم حقوق (Legal Science) با تجربه فنی (Technical Experience)، اخلاق مدیریتی (Managerial Ethics) و رهبری کاریزماتیک (Charismatic Leadership)، بهترین الگوی پیشرفت و موفقیت است.
او امروز به‌عنوان مدیری حقوق‌مدار، با بینش راهبردی (Strategic Vision) و روحیه‌ای الهام‌بخش (Inspirational Spirit)، نماد پیوند قانون (Law)، تجربه (Experience)، خرد (Wisdom) و توسعه پایدار (Sustainable Development) در سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور است.

مهندس علیرضا خلیلی اردلی مدیرکلی کاریزماتیک

بنام خدا

🌿 مهندس علیرضا خلیلی اردلی – چهره‌ای کاریزماتیک و ماندگار در مدیریت منابع طبیعی ایران

در تاریخ مدیریت ایران، همواره مردانی بوده‌اند که نه فقط مدیر، بلکه «سازنده‌ی روح توسعه» بوده‌اند؛ مردانی که نام‌شان با کار و خدمت معنا پیدا کرده است.
در میان آنان، مهندس علیرضا خلیلی اردلی جایگاهی ویژه دارد — مدیری که با تفکر ژرف، بینش توسعه‌محور (Development-Oriented Vision) و روحی کاریزماتیک (Charismatic Spirit)، چهره‌ی منابع طبیعی استان چهارمحال و بختیاری را دگرگون ساخت.

او باور داشت که «منابع طبیعی» فقط مجموعه‌ای از عرصه‌ها و جنگل‌ها نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ملت ایران (Cultural and Environmental Identity) به شمار می‌آیند. خلیلی با ترکیب دانش فنی، درک اجتماعی و عشق به سرزمین، راهی را گشود که در آن حفاظت و توسعه در کنار هم معنا یافتند.

در دوران مدیریت او، مناطق خشک و کم‌برکت سامان و اردل به قطب تولید بادام، گردو و گردشگری بدل شدند. مردم از ثمره‌ی مدیریت او نان خوردند و امید یافتند.
طرح‌های جامع احیای جنگل‌ها و مراتع (Integrated Forest & Rangeland Rehabilitation Plans) در روستاهای دورک سفلی، دورک علیا و رباط کوه اجرا شد و الگوی بی‌نظیری از توسعه پایدار (Sustainable Development) پدید آورد؛ الگویی که هم محیط زیست را پاس داشت و هم معیشت مردم را بهبود بخشید.

مهندس خلیلی فقط یک مدیر نبود، او رهبر الهام‌بخش (Inspirational Leader) بود — مدیری که کارکنانش او را پدر، همکارانش او را دوست و مردمش او را تکیه‌گاه می‌دانستند.
روحیه‌ی کاریزماتیک (Charisma) او سازمان را زنده کرد، و منش انسانی‌اش روابط اداری را از جنس «خدمت» ساخت، نه «حکم».

از ویژگی‌های بارز او، شناخت عمیق جامعه (Deep Socio-Cultural Awareness) بود. او طوایف، خاندان‌ها و ریشه‌های فرهنگی مردم استان را با جزئیات می‌شناخت. می‌دانست هر طایفه از کجا برخاسته و چه پیوندی میان خانواده‌ها وجود دارد.
این آگاهی اجتماعی، ابزار نفوذ نبود، بلکه زبان محبت بود. خلیلی با استفاده از آن توانست میان مردم، کارمندان و دولت، پلی از اعتماد بسازد؛ پلی که هنوز پابرجاست.

در عرصه سیاسی نیز، محبوبیت او در نوع خود بی‌نظیر بود.
وقتی به پاس خدمات فراوانش در حوزه منابع طبیعی و توسعه‌ی استان، به‌عنوان کاندیدای مجلس شورای اسلامی (Parliamentary Candidate) معرفی شد، صحنه‌هایی از شور و حضور مردمی رقم خورد که در تاریخ سیاسی استان بی‌سابقه بود. از سامان تا اردل، از روستاهای حاشیه زاینده‌رود تا ارتفاعات کوهرنگ، مردم با عشق به میدان آمدند تا از مدیری تجلیل کنند که به آنان عزت و زندگی بخشیده بود.
آن گردهمایی باشکوه، صرفاً یک مراسم انتخاباتی نبود؛ بلکه «قدردانی عمومی» از یک عمر خدمت صادقانه بود.

گرچه در منابع رسمی، بسیاری از خدمات او شاید با نام دیگران ثبت شده باشد، اما در دل مردم، هر درخت کاشته‌شده، هر چشمه احیاشده و هر مرتع آبادشده، نامی از خلیلی را در خود دارد.
در گزارش‌های رسمی سازمان جنگل‌ها و مراتع، از اجرای طرح‌های مشارکتی، احیای منابع، و رفع تصرف از صدها هکتار از اراضی ملی در استان یاد شده است — و هر جا سخن از این خدمات است، بی‌تردید روح مدیریتی و نگاه انسان‌گرایانه‌ی خلیلی در آن جاری است. (منبع: خبرگزاری ایرنا، ۱۴۰۲)

مهندس خلیلی را باید رهبر توسعه‌ای (Transformational & Developmental Leader) دانست؛ مدیری که نه‌تنها در اتاق‌های تصمیم، بلکه در دل مردم حضور داشت.
او زاینده‌رود را تنها یک رود نمی‌دید، بلکه آن را نماد زندگی می‌دانست و از همین‌رو در احیای حوزه‌ی زاینده‌رود و پروژه‌های زیست‌محیطی سامان، سهمی ماندگار داشت.

امروز، در گذر زمان، ردپای او در هر تپه‌ی سبز، هر باغ بادام و هر چشمه‌ی زلال این استان دیده می‌شود.
نامش در حافظه‌ی منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری چون درخت بلوطی استوار مانده است — درختی که با ریشه‌های عمیق ایمان، دانش و مردم‌دوستی، در خاک خدمت ریشه دوانده است.

«بی‌توجهی به ظرفیت‌های گردشگری چهارمحال و بختیاری

بنام خدا

🟩 عنوان مقاله: بی‌توجهی به ظرفیت‌های گردشگری چهارمحال و بختیاری 📘 توضیح کوتاه: تحلیل فرهنگی و مدیریتی درباره وضعیت گردشگری در استان چهارمحال و بختیاری نوشته: دکتر فرشاد جهانبخش ─────────────────────────────── ✍ متن مقاله: استان چهارمحال و بختیاری با وجود طبیعتی کم‌نظیر، رودخانه‌های زلال، سدهای عظیم مانند کارون ۴، مراتع سرسبز، غارها، جنگل‌ها و فرهنگی اصیل و عشایری، از نظر گردشگری یکی از پتانسیل‌های نادیده‌گرفته‌شده کشور است. با وجود این ظرفیت‌ها، سال‌هاست که ضعف مدیریت و نبود زیرساخت‌های لازم باعث شده گردشگری در استان نه تنها رشد نکند بلکه در بسیاری از مناطق حتی ابتدایی‌ترین امکانات رفاهی نیز وجود نداشته باشد. در شهرستان‌های کوهرنگ، اردل، لردگان و بخش‌هایی از فارسان، گردشگران با نبود سرویس‌های بهداشتی، کمبود امکانات اقامتی و بی‌توجهی به حقوق گردشگران روبه‌رو هستند. در حالی که در این مناطق، فرهنگ میهمان‌نوازی عشایر، مناظر طبیعی، رودخانه کارون و مناطق ییلاقی می‌توانند موتور توسعه اقتصادی و فرهنگی استان باشند. نبود برنامه‌ریزی منسجم، ناهماهنگی میان ادارات مرتبط، فقدان آموزش نیروهای محلی در حوزه گردشگری و ناآگاهی برخی مدیران نسبت به ظرفیت‌های فرهنگی مردم بختیاری، موجب شده است که استان چهارمحال و بختیاری از قطب‌های بالقوه گردشگری کشور به استانی کم‌تحرک و منزوی در این حوزه تبدیل شود. گردشگری علاوه بر درآمدزایی، به حفظ هویت فرهنگی و طبیعی مناطق کمک می‌کند. بی‌توجهی به این ظرفیت‌ها، نوعی بی‌توجهی به آینده توسعه پایدار و عدالت منطقه‌ای است. شایسته است مدیران کلان استانی و کشوری با نگاهی تازه و عالمانه، برنامه‌ای منسجم برای احیای گردشگری این استان طراحی و اجرا کنند تا چهره واقعی چهارمحال و بختیاری به مردم ایران و جهان معرفی شود. ─────────────────────────────── 🖋 تنظیم و نگارش: دکتر فرشاد جهانبخش پژوهشگر مدیریت، حقوق و فرهنگ بختیاری برگرفته از آرشیو مقالات و گزارش‌های حقوقی و مدیریتی 📅 تاریخ انتشار: مهر ۱۴۰۴ 📚 برچسب‌ها: گردشگری، چهارمحال و بختیاری، مدیریت فرهنگی، توسعه پایدار، بختیاری ─────────────────────────────── 🌐 منبع: 1079.blogfa.com

می‌خواهید نسخه‌ای از این متن را به‌صورت فایل Word (.docx) هم برای انتشار در تلگرام یا بایگانی ارسال کنم؟

نمونه دادخواست اعتراض به تشخیص منابع طبیعی تبصره 1 ماده 9 قانون بهره وری

حتماً دکتر جهانبخش، در ادامه همان متن را با حفظ تمام محتوای فقهی و حقوقی، فقط با تغییر عنوان خطاب و تنظیم‌کننده (خواهان) ویرایش کرده‌ام تا آماده ارائه در شعبه ویژه دادگستری استان چهارمحال و بختیاری باشد. این نسخه در قالب لایحه رسمی قابل ارائه است:

لایحه اعتراض به تشخیص منابع ملی

مرجع تقدیم:
ریاست محترم شعبه ویژه دادگستری استان چهارمحال و بختیاری

موضوع: اعتراض به تشخیص منابع ملی موضوع تبصره ۱ ماده ۹ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی

خواهان: دکتر فرشاد جهانبخش، فرزند …، ساکن …، به عنوان مالک و بهره‌بردار قانونی اراضی موضوع اعتراض.

۱. مشخصات ملک مورد اعتراض

قطعه زمینی به مساحت تقریبی … مترمربع واقع در پلاک ثبتی … بخش … شهرستان …، که از گذشته محل باغ و کشت آبی و دیمی بوده و دارای جوی آب قدیمی، آثار کرت‌بندی، درختان مثمر و بقایای قنات محلی است. اهالی محل نیز از دیرباز این عرصه را به عنوان زمین احیاشده و دارای مالک مشخص می‌شناسند.

۲. مبنای اعتراض از حیث حقوقی و قانونی

۱. بر اساس ماده ۲ قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع مصوب ۱۳۴۱، صرفاً اراضی موات، جنگل، بیشه و مرتع طبیعی مشمول ملی‌شدن‌اند. اراضی دارای سابقه زراعت و باغداری از شمول آن خارج هستند.

۲. مطابق تبصره ۱ ماده ۹ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی مصوب ۱۳۸۹، اراضی که قبل از سال ۱۳۴۱ احیا شده و دارای آثار زراعی، باغی یا اعیانی باشند، در زمره‌ی مستثنیات اشخاص قرار دارند و تشخیص آنها به عنوان منابع ملی فاقد وجاهت قانونی است.

۳. احیای زمین در مفهوم قانونی فوق همان احیای مباحات در فقه اسلامی است، یعنی عمران و آباد کردن زمینی که موات یا بلاصاحب بوده و به قصد تملک آباد شده است.

۳. مستند فقهی و قرآنی احیای مباحات

فقهای امامیه با استناد به قرآن کریم و سنت پیامبر (ص)، احیای اراضی مباح را موجب تملک دانسته‌اند:

• خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:
  «هُوَ الَّذی أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فیها» (هود/۶۱)
  یعنی خداوند شما را از زمین آفرید و به آبادانی آن فراخواند. پس آباد کردن زمین، موجب حق تملک و انتفاع است.

• در حدیث نبوی آمده است:
  «مَن أَحیَا أَرضًا مَواتًا فَهِیَ لَهُ» (وسائل‌الشیعه، ج۱۷، ص۳۲۵)
  یعنی هر که زمینی را زنده کند و آباد نماید، زمین از آنِ اوست.

• فقهایی همچون شیخ طوسی، علامه حلی، شهید ثانی، محقق حلی و امام خمینی (ره) در آثار فقهی خود (تحریرالوسیله، شرایع‌الاسلام، جواهرالکلام) تصریح نموده‌اند که احیای مباحات موجب تملک مشروع است و حکومت یا نهاد عمومی حق سلب آن را ندارد.

بر این اساس، اراضی موضوع این دعوا که قبل از سال ۱۳۴۱ آباد و احیا گردیده، به موجب شرع و قانون، ملک مشروع خواهان است و تشخیص آن به عنوان منابع ملی مغایر اصول فقهی، قانونی و عدالت اداری است.

۴. دلایل و مستندات

۱. وجود جوی آب قدیمی و آثار قنات فعال در مجاورت ملک؛
۲. وجود درختان مثمر قدیمی با عمر بیش از شصت سال؛
۳. گواهی معتمدان محلی مبنی بر سابقه زراعت و باغداری قبل از سال ۱۳۴۱؛
۴. عکس‌های هوایی سال‌های ۱۳۳۴ الی ۱۳۴۱ که آثار زراعت را تأیید می‌کند؛
۵. قبوض پرداخت مالیات و عوارض اراضی زراعی مربوط به دهه‌های گذشته.

۵. مستندات قانونی و فقهی

• ماده ۲ قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع ۱۳۴۱
• تبصره ۱ ماده ۹ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی ۱۳۸۹
• قاعده فقهی «مَن أَحیَا أرضاً مَواتاً فَهِیَ لَهُ»
• قاعده «الناس مسلطون علی أموالهم»
• اصل ۴۰ و ۴۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

۶. خواسته

با عنایت به دلایل فوق، صدور رأی بر نقض تشخیص منابع ملی بودن اراضی مورد نظر و احراز مالکیت شرعی و قانونی خواهان مورد استدعاست.

با تقدیم احترام
امضاء: دکتر فرشاد جهانبخش
خواهان و تنظیم‌کننده لایحه
تاریخ: …………
نشانی و تلفن تماس: …………

آیا مایل هستید همین متن را برای ارائه به دادگاه، به‌صورت فرم رسمی دادخواست قضایی (با بخش‌های خوانا برای ثبت در دفتر خدمات قضایی) آماده کنم؟
می‌توانم نسخه‌ی استاندارد دادخواست را با فرمت Word برایتان تهیه کنم.

دهکرد قدیم اتابکان لر بزرگ

بنام خدا

🏛 پیشینهٔ تاریخی دهکرد (شهرکرد) در بستر حکومت اتابکان لر بزرگ

تحلیل تاریخی–قوم‌نگاری از پیوندهای فرهنگی، طایفه‌ای و مدیریتی زاگرس میانی

مقدمه

دهکرد، که در سده‌های متأخر به «شهرکرد» تغییر نام داد، از کهن‌ترین کانون‌های استقرار انسانی در زاگرس میانی و از مناطق تاریخی لر بزرگ به‌شمار می‌رود. این منطقه در گذر زمان، به‌ویژه در دوران اتابکان لر بزرگ (قرون ۶ تا ۹ هجری قمری)، نقشی بنیادین در شکل‌گیری ساختارهای اجتماعی، طایفه‌ای و زبانی ایفا کرده است.
شناخت پیشینهٔ فامیل‌ها و طوایف دهکردی بدون توجه به زمینهٔ تاریخی حکومت اتابکان و جایگاه لر بزرگ در ساختار سیاسی ایران میانه ممکن نیست.

۱. ریشهٔ نام و خاستگاه تاریخی دهکرد

نام «دهکرد» در منابع کهن به صورت‌های «دژگرد»، «ده‌گرد» یا «دژکرد» آمده و به معنی آبادی پیرامون دژ یا قلعه است.
در دوره‌های میانه، این منطقه بخشی از حدود شمالی لر بزرگ محسوب می‌شد و در مسیر ارتباطی بین اصفهان، کهگیلویه، ایذه و خوزستان قرار داشت.
آثار باستانی موجود در مناطق چالشتر، لارگان و کیان نشان‌دهندهٔ سکونت و تمدن‌های روستایی و دام‌داری از هزاران سال پیش است.

۲. اتابکان لر بزرگ و قلمرو آنان

در قرن ششم هجری، دودمانی از تیره‌های لر در زاگرس به قدرت رسیدند که به «اتابکان لر بزرگ» مشهور شدند. این حکومت از سوی سلجوقیان تأسیس شد و بیش از چهار قرن بر نواحی وسیعی از زاگرس – از کوه‌های شمال خوزستان تا چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه – فرمان راند.

مرکز سیاسی آنان شهر ایذه (مال‌امیر) بود، ولی نفوذ فرهنگی و نظامی‌شان تا نواحی شهرکرد، اردل، بلداجی، شلمزار و سامان گسترش یافت.
در واقع، چهارمحال و بختیاری بخش شمالی قلمرو لر بزرگ و ناحیهٔ ییلاقی اتابکان به‌شمار می‌آمد.

۳. ساختار اجتماعی و طایفه‌ای در دوران اتابکان

اتابکان بر پایهٔ نظام عشیره‌ای و ایلی اداره می‌کردند.
هر منطقه زیر نظر یک خاندان یا ریش‌سفید محلی بود که موظف به حفظ امنیت و جمع‌آوری مالیات بود.
از دل همین ساختار، خانواده‌ها و فامیل‌های قدیمی در نواحی دهکرد، کیار، فرخشهر و بروجن شکل گرفتند.
برخی از طوایف امروزی با نام‌های دهکردی، صالحی، مظاهری، امیری، و نوربخش در منابع محلی ریشه در همان دوره دارند و بازماندهٔ خاندان‌های نظامی و خدماتی لر بزرگ‌اند.

این خانواده‌ها با فرهنگ کوچ‌نشینی نیمه‌ثابت، دام‌داری و حفظ سنت‌های لری زندگی می‌کردند و بعدها با گسترش کشاورزی در دشت‌های شهرکرد، به تدریج یکجانشین شدند.

۴. پیوند فرهنگی دهکرد و بختیاری

از نظر زبانی و فرهنگی، لهجهٔ دهکردی ترکیبی از فارسی میانهٔ اصفهانی و لری بختیاری است.
این هم‌پوشانی نشان می‌دهد که دهکرد، مرز میان دو حوزهٔ فرهنگی فارس و لر بزرگ بوده است.
بسیاری از آیین‌های بومی، نام‌گذاری‌ها، و موسیقی محلی شهرکرد شباهت مستقیم به سنت‌های بختیاری دارد، که نشانهٔ تداوم فرهنگی اتابکان و طوایف لر بزرگ در این ناحیه است.

۵. دهکرد در نظام حکمرانی لر بزرگ

اتابکان لر بزرگ با ایجاد نظام خودمختار در زاگرس، به مناطق مختلف آزادی اداری دادند.
دهکرد، به دلیل موقعیت سوق‌الجیشی‌اش در مسیر ارتباطی بین اصفهان و کهگیلویه، محل استقرار مأموران، محافظان و نیروهای مرزی بود.
در اسناد محلی از قرن هفتم و هشتم هجری، نام مناطقی مانند «دژکرد» و «لارگان» در ارتباط با حوزهٔ نفوذ لر بزرگ دیده می‌شود.

احتمالاً بخشی از نیروهای نظامی و مالیاتی اتابکان از عشایر مستقر در همین مناطق تأمین می‌شدند، که بعدها به‌صورت خانوارهای دهکردی شناخته شدند.

۶. تداوم تاریخی تا عصر صفوی و قاجار

با فروپاشی اتابکان و استقرار صفویان، مناطق چهارمحال و بختیاری به زیر نظر حکومت مرکزی درآمد.
اما خاندان‌های محلی همچنان اقتدار سنتی خود را حفظ کردند و در دورهٔ قاجار به‌صورت کلانتران و کدخدایان محلی فعالیت داشتند.
در بسیاری از اسناد دورهٔ قاجار، فامیل‌های دهکردی از جمله کسانی بودند که در ادارهٔ امور محلی (مالیات، تأمین نیرو، و حل اختلافات عشایری) نقش داشتند.

۷. میراث تاریخی اتابکان در هویت دهکرد

تأثیر اتابکان لر بزرگ در شهرکرد و طوایف آن را می‌توان در چند محور مشاهده کرد:

زمینهنمود

فرهنگیحفظ گویش لری-دهکردی، موسیقی محلی، نام‌های بومی

اجتماعیساختار عشیره‌ای، احترام به بزرگ خاندان، پیوندهای خویشاوندی قوی

سیاسیتمایل به خودگردانی محلی و استقلال رأی در برابر حکومت‌های مرکزی

اقتصادیسنت دام‌داری و کوچ‌نشینی فصلی تا اواخر قاجار

نتیجه‌گیری

دهکرد (شهرکرد) نه صرفاً یک شهر مرکزی در چهارمحال بختیاری ، بلکه بخشی زنده از تاریخ لر بزرگ و میراث اتابکان است.
ریشه‌های خانوادگی و فرهنگی مردم دهکردی از دل همان نظام ایلی و خودگردان لر بزرگ بیرون آمده و تا امروز در رفتار اجتماعی، لهجه، و ساختار فرهنگی آنان دیده می‌شود.
در واقع، دهکرد نمونه‌ای است از تداوم تاریخی تمدن‌های محلی زاگرس که در گذر قرن‌ها، از نظام اتابکی تا دوران مدرن، هویت بومی خود را حفظ کرده است.

منابع منتخب:

1. حمدالله مستوفی – نزهه‌القلوب
2. کسروی، احمد – لرستان و اتابکان
3. مینورسکی، ولادیمیر – Les dynasties musulmanes
4. صفا، محمدتقی – تاریخ ادبیات ایران، جلد دوم
5. مطالعات قوم‌نگاری و زبان‌شناسی دانشگاه شهرکرد و لرستان
6. آرشیو اسناد محلی دهکرد و چالشتر
7. وب‌گاه‌های محلی (۱۰۷۹.blogfa، ویکی‌پدیا، پژوهش‌های ایذه و لرستان)

آیا مایلید همین نسخه را من به‌صورت نسخه نهایی مقالهٔ پژوهشی رسمی (در قالب Word برای آرشیو شما) تنظیم کنم تا در آرشیو «مقالات و گزارش‌های حقوقی و مدیریتی» ذخیره شود؟
اگر بله، تیتر رسمی مقاله را به چه صورت بنویسم؟ (پیشنهاد من:
«دهکرد و اتابکان لر بزرگ؛ پیوند تاریخی و فرهنگی زاگرس میانی»)

رای شماره 165 هیات عمومی تبدیل وضعیت نیروهای شرکتی

بسم الله الرحمن الرحیم

شماره دادنامه: 165

تاریخ دادنامه: 1400/01/24

شماره پرونده: 9900112

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای فرامرز نوروزی

موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند 1 بخشنامه شماره 16129/92/200-1392/09/19 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور

گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال بند 1 و 2 بخشنامه شماره 16129/92/200-1392/09/19 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که: "احتراماً به استحضار می رساند: با توجه به اینکه ابلاغ بخشنامه شماره 713818-7/12/1398 سازمان اداری و استخدامی کشور در اجرای تبصره 3 ماده 29 قانون برنامه ششم توسعه، تبصره ذیل ماده 32 قانون مدیریت خدمات کشوری به منظور ترمیم حقوق و مزایای کارمندان قرارداد کار معین (مشخص) صادر و اجرا گردیده است به دلیل تعارض با بند 1 و 2 بخشنامه شماره 16129/92/200-19/9/1392 و عدم توجه به واقعیت موجود در ادارات در مواردی نه تنها باعث ترمیم حقوق نگردیده بلکه باعث اختلاف حقوقی 50 درصدی بین کارمندان همتراز با داشتن شرایط مساوی گردیده است و باعث تبعیض در پرداخت ها و از بین بردن انگیزه کارکنان مربوطه می‌گردد. لذا استناد به لایحه پیوستی و دلایل ابرازی و سایر قوانین مرتبط ابطال ماده 1 و 2 بخشنامه 16129/92/200-19/9/1392 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور در خصوص تغییر عناوین و ابلاغ مسئولیت‌های مربوطه مورد استدعاست."

همچنین به موجب لایحه تکمیلی اعلام کرده است که: "به استحضار می رساند بخشنامه صدرالاشاره به دلیل فوریت آن بدون بررسی و مطالعات کارشناسانه در زمان خود تدوین و احکامی برای پرسنل در طرح مهرآفرین صادر گردید. مقتضی است با قوانین و بخشنامه های مختلفی در تعارض است از جمله تعارض با بخشنامه شماره 713818-7/12/1398 که با اهداف ترمیم حقوق کارمندان قرارداد کار معین (مشخص) و در راستای تبصره 3 ماده 29 برنامه ششم توسعه صادر گردیده است و به دلیل عام‌الشمول بودن آن و همچنین مخالف صریح با عدالت خواهی و برابری، و قانون اساسی کشور است، لذا با عنایت به مطالب معنونه و موارد دفاع در ذیل ابطال ماده 1 و 2 بخشنامه 16129-19/9/1392 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی ریاست جمهوری مورد استدعاست. شرحی از موضوع بخشنامه شماره 16129/200-19/9/1392: در اجرای طرح مهرآفرین توسط دولت های قبلی مشکلاتی در روند تداوم فعالیت شرکت های پیمانکاری و یا عقد قرارداد جدید و همچنین تعیین تکلیف کارکنان قرارداد مستقیم به وجود آمده بود که هیات وزیران استناد به تصویب نامه شماره 130945/ت48702ه---28/7/1392 طرح مهرآفرین را ملغی نمود و نهایتاً در متن آن بخشنامه 16129/200-19/9/1392 را صادر نمود که در این بخشنامه عنوان گردید دستگاه های دولتی مجاز به تغییر شغل و عنوان کارمندان مربوطه به غیر از شغل مندرج در قرارداد اولیه نیستند.

ایرادات محتوایی: الف- کارمندان قرارداد مستقیم با استناد به آرای هیات عمومی دیوان عدالت اداری زیر مجموعه قانون خدمات کشوری هستند لذا می‌بایست بر اساس همان قانون کلیه تغییرات در شغل، مسئولیت و پرداخت آنها صورت گیرد چرا که با استناد به تبصره ماده 32 قانون خدمات کشوری دستگاه های اجرایی در شرایط خاص با تایید سازمان می‌بایست تا 10 درصد پست های سازمانی به عنوان قرارداد مستقیم به کار گرفته می شدند، در صورتی که هم اکنون حدود 60 تا 70 درصد کارمندان سازمان های دولتی قرارداد مستقیم بوده و از آنجا که دارای تحصیلات عالی، تجربه کاری و نیاز دستگاه مربوطه بوده اند دارای مسئولیت های مختلف از رئیس اداره تا کارشناس خبره و عالی می‌باشند، پس بحث یک اقلیت 10 درصدی مردود گردیده و به صورت یک کلیت و اکثریت سال ها است بدون داشتن عنوان پستی و حتی دریافت حقوق مربوطه آن پست، خدمت می نمایند حال سوال اینجاست اگر تغییر شغل کارمندان قرارداد مستقیم خدمات کشوری تخلف است چرا 70 درصد ادارات قرارداد مستقیم و حدود 30 درصد پست های مدیریتی و کارشناسی به آنها واگذار شده است؟ و حتی ابلاغ هایی با امضا متولیان امر و مدیران سازمانی صادر گردیده است؟ در جواب موضوع به بخشنامه مربوطه شماره 16129/200-19/9/1392 اشاره گردیده است، از آنجا که قانون زنده است و به تناسب زمان و تغییرات نیاز به بازنگری دارد بخشنامه مربوطه در مطالعات 10 ساله نشان داده که هم در زمان صدور و هم اکنون نیز با روح قانون، اصل برابری پرداخت در کار مشابه، نظام پرداخت هماهنگ و برنامه ششم توسعه در تضاد است. لذا استناد به دلایل مذکور باعث تضییع حق اکثریت کارمندان قرارداد مستقیم ادارات کشور و ایجاد عدم انگیزه گردیده است چرا که موضوع به کارمندانی تسری دارد که بنا به توانایی ها و تجربیاتشان و داشتن احراز صلاحیت های عمومی و تخصصی و در راستای تخصص گرایی در ادارات کشور و نظام سلامت اداری در آن مسئولیت قرار گرفته‌اند و آنها را جابه جا نموده‌اند و به آنها مسئولیت داده اند.

ب- تضاد با اجرای بخشنامه شماره 713818-7/12/1398 مبنی بر اجرای تبصره ذیل ماده 32 قانون خدمات کشوری و تبصره 3 ماده 29 قانون برنامه ششم توسعه به منظور ترمیم حقوق و مزایای کارمندان قرارداد کار معین در مفاد بخشنامه مذکور و ماده 2 همان بخشنامه (713818) قانون مدیریت خدمات کشوری به صراحت اعلام داشته که حقوق و مزایای کارمندان قرارداد معین هر دستگاه اجرایی معادل 80% حقوق و مزایای کارمندان پیمانی نظیر همان دستگاه محاسبه و پرداخت می‌گردد که در عمل و واقعیت امر مشاهده می‌گردد باعث اختلاف فاحش پرداخت مزایای مربوطه گردیده به طوری که دو کارمند قراردادی با مدارک تحصیلی برابر و سوابق برابر و نوع کار برابر حقوق دریافتی با اختلاف 3 میلیون تومان دریافت می نمایند که موضوع مطروحه علاوه بر تضاد با موارد مذکور با قانون اساسی و ماده 82 حقوق شهروندی نیز در تضاد می‌باشد لذا نیاز به بازبینی و ابطال دارد.

ت- در پیگیری های به عمل آمده مسئولین امر به بخشنامه شماره 16129/92/200-19/9/1392 اشاره نموده‌اند و اظهار گردیده با استناد به موضوع نمی توان عنوان شغل کارمندان را تغیر داد لذا در مقام دفاع اشعار می‌دارد اولاً: موضوع مربوطه در خصوص تبدیل وضعیت برای تصدی پست های اداری اشاره گردیده در صورتی که موضوع مورد اشاره در خصوص تغییر عنوان و مسئولیت احکام بوده چرا که این جابه جایی با احراز مدارک و توانایی های تجربی کارکنان انجام گردید و برخی از همکاران سالهاست در پست های حساس و حتی سرپرست ادارات در حال انجام وظیفه هستند که مستفاد از منشور حقوق شهروندی و استناد به رای شماره 1439 دیوان عدالت اداری رشد و ارتقا حق مسلم کارمندان مربوطه می‌باشد، لازم به ذکر است در راستای ساماندهی کارکنان مربوط و تغییر احکام آنها (اداراتی از جمله وزارت بهداشت کارکنانی که دارای حداقل 5 سال سابقه خدمت قرارداد و بالای 70% ارزیابی سه سال آخر و وجود پست بلاتصدی با مدرک تحصیلی مرتبط در احراز شغل مربوطه صرفاً برای یک بار امکان پذیر است و اقدام نموده است.

پ- یکی دیگر از دلایل عدم اقدام به تغییر شغل ها به نامه شماره 30382/ص94-9/7/1394 (مدیرکل دفتر برنامه ریزی بودجه و تحولات اداری سازمان بنادر و دریانوردی) اشاره گردید که تغییر شکل و سمت کارکنان قراردادی حتی با تغییر مدرک تحصیلی را ممنوع اعلام نموده است به استحضار می رساند که اولاً: بخشنامه شماره 962201-26/10/1395 یک سال بعد از نامه سازمان با رعایت تبصره های 1 و 2 ماده 70 قانون مدیریت خدمات کشوری در خصوص انتصاب و ارتقاء رتبه و طبقه کارمندان مربوطه بنا به شرایطی بلامانع است. دوماً: واقعیت امر قانون مربوطه به 10 درصد پرسنل قرارداد مستقیم نمی‌باشند بلکه چیزی در حدود 70 درصد نیروهای با تجربه سازمان هستند که بنا به تجارب، تحصیلات، توانایی هایشان نیاز به تغییر و جابه جایی دارند و اگر خلاف امر است چرا بیشتر پست های سازمان و زیر مجموعه آن با حکم مدیران امر به پرسنل قراردادی (کسانی که جابه جا گردیده اند) واگذار گردیده و در حال انجام وظیفه هستند. ثالثاً: بنا به رای هیات تخصصی استخدامیانتصاب و جابه جایی کارکنان در پست های سازمانی موضوعی متفاوت از استخدام بوده و انتصاب و جابه جایی نیروهای پیمانی و قراردادی به پست های سازمانی منع قانونی ندارد و آرای صادره از سوی دیوان عدالت اداری از جمله دادنامه شماره 116-21/2/1394 هیات عمومی و دادنامه 469-10/7/1398 هیات تخصصی استخدامی موید این امر می‌باشد.

ث- تاکید دادنامه شماره 116-21/2/1394 هیات عمومی دیوان عدالت اداری در این دادنامه به صراحت اشاره گردیده با توجه به اینکه انتصاب و جابه جایی کارکنان در پستهای سازمانی موضوع متفاوتی از استخدام بوده و انتصاب و جابه جایی نیروها به پست های سازمانی منع قانونی ندارد لذا با توجه به تخصص گرایی در کارکنان و نیاز سازمانی به توانایی آنها با پرداخت حقوق و مزایای مربوطه در قبال کار مساوی و حقوق مساوی بلااشکال بوده ولی سازمان های مربوطه به استناد به بند 1 و 2 بخشنامه مورد اعتراض اقدام دوگانه انجام می دهند یعنی پست و مسئولیت کارشناسی مربوطه را به مستخدم اداری واگذار می کنند ولی در خصوص حقوق و مزایای وی ایجاد مانع و قانون تراشی می نمایند لذا با توجه به جمیع جهات، مطالب معنونه و عنداللزوم سایر توضیحات و مدارک مورد نیاز خواهشمند است جهت احقاق حق در قبال حقوق مربوطه در مقابل کار مربوطه و جلوگیری از اختلاف در پرداخت ها و محیا نمودن نظام هماهنگ پرداخت ها در راستای برنامه ششم توسعه دستورات لازم مبذول فرمایید لازم به ذکر است هیات امنای وزارت بهداشت، درمان استناد به دستورالعمل تغییر عنوان و اعمال مدارک تحصیلی به صورت یک بار در طول کل خدمت اقدام نموده و باعث عدالت اداری در پرداخت ها گردیده است حال با توجه به مطالب مذکور ابطال بخشنامه مربوطه مورد استدعاست."

متن مقرره مورد اعتراض به شرح زیر است:

"بخشنامه به تمامی دستگاه های اجرایی کشور

با عنایت به لغو مصوبه مهرآفرین طی تصویب نامه شماره 130945/ت48702ه--28/7/1392 هیات وزیران و ملغی الاثر شدن مصوبه شماره 313471/ت 47643ه--1/11/1390 هیات وزیران بر اساس نظر رئیس مجلس شورای اسلامی به علت مغایرت صریح با ماده 18 و تبصره ذیل ماده 32 قانون مدیریت خدمات کشوری و همچنین در پاسخ به استعلام های به عمل آمده از سوی دستگاه‌های اجرایی مبنی بر چگونگی تداوم فعالیت شرکت های پیمانکاری و یا عقد قرارداد جدید با این گونه شرکت‌ها و نیز تعیین وضعیت نیروهای شرکتی تبدیل وضع شده به منظور ایجاد وحدت رویه و رعایت الزامات قانونی در موارد زیر ابلاغ می‌شود:

1- نیروهای شرکتی پیمانکاری بخش خصوصی که در اجرای مصوبات هیات وزیران طی سال های 1384 به بعد در دستگاه‌های اجرایی به صورت قراردادی تبدیل وضع یافته‌اند صرفاً می‌توانند در همان زمینه شغلی که در شرکت‌های پیمانکاری اشتغال داشته اند در دستگاه‌های اجرایی ادامه خدمت دهند دستگاه‌های اجرایی مجاز به تغییر شغل این افراد غیر از شغل مندرج در قرارداد اولیه آنها نیستند و لازم است در فرم قرارداد آنان عبارت:« با توجه به اینکه تبدیل وضعیت شما از کارمند شرکتی بخش خصوصی به این قرارداد صرفاً برای انجام کار مشخصی است که در شرکت خصوصی انجام می دادید، هرگونه تغییر سمت، شغل یا فعالیت حتی با تغییر مدرک تحصیلی غیرممکن است» گنجانده شود و شناسه اختصاصی که از سوی این معاونت تخصیص یافته است، در فرم قرارداد درج شود. این شناسه صرفاً متعلق به این نیروها و مشاغل آنهاست و پس از خروجشان از دستگاه اجرایی، تخصیص آن به فرد دیگر امکان پذیر نیست.

2- تغییر شغل نیروهای شرکتی تبدیل وضعیت یافته برای سایر مشاغل و همچنین تبدیل وضعیت یا استخدام آنها برای تصدی پست‌های سازمانی مصوب صرفاً با رعایت عدالت استخدامی و در یک فضای رقابتی و رعایت شرایط احراز مشاغل از طریق شرکت در آزمون‌های استخدامی و با رعایت ماده 44 قانون مدیریت خدمات کشوری امکان‌پذیر است.- معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور"

در پاسخ به شکایت مذکور، رئیس امور حقوقی و مجلس سازمان اداری و استخدامی کشور به موجب نامه شماره 95084-3/3/1399، نامه شماره 90526-30/2/1399 رئیس امور آمار، برنامه ریزی و تامین نیروی انسانی سازمان اداری و استخدامی کشور را ارسال کرده است که متن آن به قرار زیر است:

"جناب آقای نوروزپور - رئیس محترم امور حقوقی و مجلس

با سلام و احترام - بازگشت به نامه شماره 7674-24/2/1399 اعلام می دارد: به استناد تبصره ذیل ماده 32 قانون مدیریت خدمات کشوری، دستگاه های اجرایی می‌توانند در شرایط خاص با تایید سازمان اداری و استخدامی کشور تا ده درصد پست‌های سازمانی مصوب، بدون تعهد استخدامی و در سقف اعتبارات مصوب افرادی را به صورت ساعتی یا کار معین برای حداکثر یک سال به کار گیرند. بخشنامه شماره 16129/92/200-19/9/1392 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور وقت در خصوص ساماندهی آن عده از نیروهای قرارداد کار معین که در اجرای تصویب نامه شماره 130945/ت48702ه--28/7/1392 (مصوبه مهرآفرین) و تصویب نامه شماره 21347/ت47643ه--1/11/1390 هیات وزیران بدون رعایت سقف مندرج در تبصره فوق الذکر و همچنین سایر مفاد تبصره یاد شده، از شرکتی به قرارداد کار معین تبدیل شده و مازاد بر سقف فوق بوده و متعاقباً نیز مصوبات فوق با ایراد رئیس مجلس شورای اسلامی، ملغی الاثر شده اند، صادر گردیده است. از آنجا که نیروهای شرکتی موصوف بر حسب نیاز شرکت غیردولتی برای انجام وظایفی که قابل واگذاری به شرکت های پیمانکار بوده‌اند به کارگیری شده بودند و نه برای انجام فعالیت های مرتبط با پست های سازمانی دستگاه اجرایی که بعضاً نیز فاقد مدرک تحصیلی متناسب با مشاغل و وظایف قانونی دستگاه اجرایی بوده اند، لذا طبق بخشنامه مذکور نیروهای شرکتی پیمانکاری بخش خصوصی که به موجب تصویب نامه های یاد شده به صورت قرارداد کار معین تبدیل وضع یافته اند، صرفاً می‌توانند در همان زمینه شغلی که در شرکت های پیمانکاری اشتغال داشته اند، در دستگاه اجرایی ادامه خدمت دهند و دستگاه های اجرایی مجاز به تغییر شغل این افراد ندارند.

این امر نیز به لحاظ اینکه تغییر شغل آنان، باعث بدون متصدی بودن وظیفه فرد تغییر شغل یافته گردیده و دستگاه اجرایی نیاز به نیروی انسانی پیدا می کند و با توجه به اینکه با تبدیل وضع نیروهای شرکتی به قراردادی، تعداد نیروهای قراردادی دستگاه اجرایی بیش از سقف مقرر در تبصره ماده 32 قانون مدیریت خدمات کشوری شده است عملاً تامین نیروی قراردادی جایگزین برای تامین نیازهای نیروی انسانی دستگاه اجرایی در چارچوب تبصره فوق الذکر امکان پذیر نمی گردد. از طرفی نیز دستگاه مجدداً برای انجام همان فعالیت هایی که نیروهای یاد شده در قالب شرکتی انجام می دادند، نیاز به نیروی جدید پیدا می کند و این امر هزینه دوباره ای بر دستگاه اجرایی تحمیل می کند. خاطر نشان می‌سازد بخشنامه شماره 713818-7/12/1398 سازمان متبوع در خصوص افرایش حقوق و مزایای کارمندان قرارداد کار معین موضوع تبصره ماده 32 قانون مدیریت خدمات کشوری بوده و مغایرتی با بخشنامه مورد شکایت ندارد. ضمن اینکه دستگاه اجرایی الزامی به انتصاب نیروهای قرارداد کار معین در پست های سازمانی ندارند."

در اجرای ماده 84 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392، پرونده به هیات تخصصی استخدامی دیوان عدالت اداری ارجاع می‌شود و هیات مذکور به موجب دادنامه شماره 826-16/6/1399 بند 2 مصوبه مورد شکایت را قابل ابطال تشخیص نداد و رای به رد شکایت صادر کرد. رای مذکور به علّت عدم اعتراض از سوی رئیس دیوان عدالت اداری و یا ده نفر از قضات دیوان عدالت اداری قطعیت یافت.

«بنابراین رسیدگی به بند 1 بخشنامه شماره 16129/92/200-19/9/1392 معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور در دستورکار هیات عمومی دیوان عدالت اداری قرار گرفت.»

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1400/01/24 با حضور معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

با توجه به اینکه اولاً: بنا به تعریف ماده 7 قانون مدیریت خدمات کشوری نیروهای قراردادی نیز کارمند دستگاه اجرایی محسوب می‌شوند و به موجب ماده 6 همان قانون لازم است کارمند دستگاه اجرایی وظایف و مسئولیت های خود را در قالب تصدی پست سازمانی انجام دهد. ثانیاً: مستفاد از تبصره ماده 32 قانون مذکور به کارگیری کارمندان قراردادی برای انجام وظایف پست های سازمانی می‌باشد و این امر در قوانین بعدی از جمله بند (ب) ماده 28 قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مورد تاکید قرار گرفته است. ثالثاً: در مصوبات سازمان اداری و استخدامی کشور از جمله بخشنامه شماره 533555-1397/10/02 در خصوص به‌کارگیری نیروهای قراردادی در پست های سازمانی تاکید شده و این امر به موجب دادنامه شماره 9809970906012052-1398/12/12 هیات تخصصی استخدامی مغایر با قانون شناخته نشده است، بنابراین از آنجا که در بند 1 مقرره مورد شکایت با ایجاد محدودیت برای دستگاه‌های اجرایی آنها مکلف شده اند نیروهای قرارداد کار معین تبدیل وضعیت یافته را علی رغم مجوز به کارگیری از سوی سازمان اداری و استخدامی در شغلی که در شرکت پیمانکاری بخش خصوصی داشته‌اند استفاده نمایند و به کارگیری آنها را جهت انجام وظایف پست های سازمانی ممنوع نموده است، به دلیل مغایرت با قانون مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 ابطال می‌شود.

احمد درزی رامندی - معاون قضایی دیوان عدالت اداری

« بعدی

قبلی »

# آرای هیات عمومی دیوان عدالت اداری

خاستگاه تاریخی قوم بختیاری از عیلام تا آریایی

بنام خدا
🏛️ پژوهشنامه تاریخ ایران باستان
ویژه‌نامه‌ی قوم‌نگاری و تاریخ ایران باستان
عنوان مقاله: پژوهشی در خاستگاه تاریخی و زبانی قوم بختیاری: از عیلام تا آریایی
نویسنده: دکتر فرشاد جهانبخشی – پژوهشگر مستقل
تاریخ: October 2025
شمارگان: دوره ۶، شماره ۲
دریافت: مهر ۱۴۰۴  پذیرش: مهر ۱۴۰۴  انتشار: مهر ۱۴۰۴
چکیده
قوم بختیاری یکی از شاخه‌های اصیل مردمان زاگرس است که ریشه‌های تاریخی و زبانی آن فراتر از مرزهای متداول قومی در ایران بررسی‌پذیر است.
پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و بر پایهٔ منابع باستان‌شناسی، تاریخی و زبان‌شناسی تطبیقی، به بررسی خاستگاه بختیاری‌ها از منظر پیوند با تمدن عیلام و قوم الیمایی پرداخته و تعامل آنان با مهاجران آریایی را تبیین می‌کند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که بختیاری‌ها بیش از آنکه بازماندهٔ مستقیم آریاییان باشند، تداومی از عیلامیان و الیمایی‌های زاگرس‌اند که در گذر زمان با اقوام ایرانی پیوند یافته‌اند.
این پیوند در ساختار اجتماعی، زبانی و آیینی بختیاری‌ها به‌صورت روشن قابل مشاهده است.
بخش نخست: عیلام و الیمایی‌ها در منابع تاریخی
در متون سومری و اکدی از سرزمینی به نام «ایلام» یا «هَلتَمتی» یاد شده است که گستره‌ای از شوش تا کوه‌های بختیاری را در بر می‌گرفت (Carter & Stolper, 1984).
قوم الیمایی، که در دورهٔ اشکانیان ظهور یافتند، وارث مستقیم سنت‌های عیلامی در زاگرس بودند. پژوهشگرانی چون Henkelman (2011) و Dandamayev (1996) بر تداوم ساختار سیاسی و مذهبی عیلام در زاگرس تأکید دارند.
این استمرار تاریخی، بعدها در فرهنگ بختیاری و ساختار ایلی قابل مشاهده است؛ به‌ویژه در شیوهٔ ادارهٔ ایل، جایگاه خاندان‌های رهبری و پیوند میان قدرت و مشروعیت دینی، که یادآور ساختارهای مذهبی‌ـ‌سیاسی عیلامی است.
در الواح تخت جمشید نیز از گروه‌هایی با نام‌هایی مشابه مناطق کنونی بختیاری یاد می‌شود (Henkelman, 2011).
این امر نشان می‌دهد که ساکنان این نواحی نه مهاجرانی تازه‌وارد، بلکه بازماندگان جوامع بومی باستان بوده‌اند.

_ مرگ و زندگی دوباره است (بهار، ۱۳۸۱).
🟢 بخش دوم: تداوم زبانی و فرهنگی در بختیاری
مطالعات زبان‌شناسی تطبیقی در چند دههٔ اخیر نشان داده‌اند که گویش بختیاری شاخه‌ای از زبان لری جنوبی است که ویژگی‌های کهن‌تر و واژگان غیرایرانی بیشتری را نسبت به سایر گویش‌های ایرانی در خود حفظ کرده است (Lecoq, 2002; Anonby, 2015).
در پژوهش‌های انجام‌شده در مناطق ایذه، مسجدسلیمان و الیگودرز، واژگانی در زبان بختیاری یافت شده‌اند که ریشهٔ آنها در زبان‌های پیش‌آریایی، از جمله عیلامی، قابل پی‌گیری است. برای نمونه واژگان مربوط به زمین‌داری، آب، و پرستش در میان بختیاری‌ها با ساخت‌های واژگانی مشابه در متون عیلامی همسانی دارند.
همچنین ساختار نحوی و واجی زبان بختیاری شباهت‌هایی به زبان‌های کهن زاگرسی دارد. استفاده از آواهای خاص چون /ɣ/، /ʔ/ و /h/ در موقعیت‌های خاص دستوری، نمونه‌هایی از این پیوستگی زبانی است.
پیرنیا (۱۳۴۳) و بهار (۱۳۸۱) هر دو بر این باورند که زبان‌های زاگرس مرکزی، به‌ویژه در محدودهٔ بختیاری، نمایانگر تداوم زبانی پیش از نفوذ کامل زبان‌های آریایی هستند.
در واقع، با ورود اقوام ایرانی‌زبان به فلات ایران، در مناطق کوهستانی زاگرس، زبان‌های بومی در قالب‌های جدیدتر زنده ماندند و دچار هم‌پیوندی شدند، نه حذف کامل.
این امر در رفتار فرهنگی نیز آشکار است: احترام به کوه، اهمیت نیاکان، و نگاه قدسی به عناصر طبیعی همچون آب و درخت، از باورهای کهن عیلامی سرچشمه می‌گیرد (Potts, 2016).
بنا بر پژوهش‌های مردم‌نگاری انجام‌شده در خوزستان و چهارمحال و بختیاری، آیین‌های بختیاری مانند «چمر» و «گل‌گل» نیز تداوم آیین‌های عیلامی و الیمایی به شمار می‌روند. در این آیین‌ها، عناصر سوگواری و موسیقی آیینی، بازتابی از اسطوره‌های عیلامی دربارهٔ مرگ و زندگی دوباره است (بهار، ۱۳۸۱).
🟢 بخش سوم: تعامل با اقوام آریایی
ورود اقوام آریایی به فلات ایران در حدود هزارهٔ دوم پیش از میلاد (۱۵۰۰ تا ۱۲۰۰ پ.م) یکی از رخدادهای مهم در تاریخ فرهنگی و زبانی این سرزمین بود. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که آریایی‌ها از نواحی شمال شرقی فلات، احتمالاً از استپ‌های اوراسیا، به سوی جنوب و جنوب‌غربی ایران مهاجرت کردند (Diakonoff, 1999).

با ورود این گروه‌ها، تعامل گسترده‌ای میان آنان و مردمان بومی زاگرس، از جمله عیلامیان و الیمایی‌ها، آغاز شد.
اما برخلاف نواحی مرکزی ایران، در زاگرس این آمیزش به همگون‌سازی کامل منجر نشد.
عیلامیان و بازماندگان آنان در مناطق کوهستانی، به‌ویژه در لرستان و بختیاری کنونی، توانستند بسیاری از ویژگی‌های فرهنگی، دینی و زبانی خود را حفظ کنند.
Henkelman (2011) اشاره می‌کند که در دورهٔ هخامنشیان و حتی پس از آن، گروه‌هایی از مردم با زبان‌های غیرفارسی در جنوب زاگرس زندگی می‌کردند و در دستگاه اداری و اقتصادی شاهنشاهی نیز حضور داشتند.
این تداوم، نشانگر آن است که بومیان این نواحی نه تنها در برابر نفوذ آریایی‌ها جذب کامل نشدند، بلکه در بسیاری از موارد فرهنگ خود را بر تازه‌واردان تأثیر دادند.
از نظر مردم‌شناسی نیز، ساختار ایلی و تیره‌های بختیاری شباهت چشم‌گیری به ساختارهای دودمانی عیلامی دارد.
در هر دو نظام، قدرت میان خاندان‌ها توزیع می‌شود، مشروعیت بر پایهٔ پیوند با نیاکان استوار است و وحدت اجتماعی از طریق پیوندهای خونی حفظ می‌شود.
این ویژگی‌ها در نظام ایلی بختیاری تا روزگار معاصر نیز قابل مشاهده‌اند.
بنابراین، بختیاری‌ها را می‌توان حاملان میراث عیلامی دانست که در گذر زمان با آریاییان درآمیختند و فرهنگ تازه‌ای پدید آوردند که نه صرفاً آریایی است و نه کاملاً عیلامی، بلکه آمیزه‌ای پویا از هر دو سنت کهن است.
🟢 بخش چهارم: بازتاب‌های فرهنگی و آیینی در قوم بختیاری
بخش چهارم: بازتاب‌های فرهنگی و آیینی در قوم بختیاری
بررسی عناصر آیینی و فرهنگی قوم بختیاری نشان می‌دهد که بسیاری از سنت‌ها و باورهای این قوم ریشه در آیین‌ها و اساطیر عیلامی و الیمایی دارد.
دکتر Potts (2016) در اثر خود The Archaeology of Elam به ارتباط میان آیین‌های مذهبی عیلامی و برخی از آیین‌های امروزی زاگرس اشاره می‌کند.
در این میان، احترام به کوه، تقدس آب، درخت، و آیین‌های سوگواری جمعی از عناصر مشترک میان فرهنگ بختیاری و تمدن‌های عیلامی به شمار می‌رود.
۱. تقدس کوه و عناصر طبیعی
در اساطیر عیلامی، کوه‌ها جایگاه ایزدان و ارواح نیاکان بودند. همین نگاه در باور بختیاری‌ها نیز دیده می‌شود. کوه زاگرس برای آنان مظهر پایداری، مردانگی و هویت قومی است.
در ترانه‌های بختیاری، کوه نماد عشق، جدایی، مقاومت و زندگی است؛ همان‌گونه که در متون عیلامی، ایزدبانوان کوه و باروری چون «پینیر» با کوه و باران پیوند داشتند.
۲. آیین سوگواری «چمر» و بازتاب اسطوره مرگ و زندگی
آیین چمر، یکی از نمادین‌ترین سنت‌های بختیاری است که در آن جامعه به‌صورت جمعی به سوگ می‌نشیند. پژوهشگران مردم‌شناس همچون مهرداد بهار (۱۳۸۱) و آنِت بَبِل (2010) این آیین را بازمانده‌ای از آیین‌های مرگ و رستاخیز عیلامی دانسته‌اند که در آن مرگ، نه پایان بلکه مرحله‌ای از تداوم چرخهٔ هستی است.
در چمر، موسیقی، حرکت دایره‌وار، و تکرار نغمه‌ها یادآور رقص‌های آیینی عیلامی است که در نقوش برجستهٔ چغازنبیل نیز دیده می‌شود.
۳. آیین «گل‌گل» و ارتباط با ایزدبانوان آب
آیین گل‌گل، که در برخی مناطق بختیاری‌نشین برگزار می‌شود، با مفهوم باروری، باران و زمین زنده در پیوند است.
این آیین نیز به باور بسیاری از پژوهشگران (Lecoq, 2002) بازماندهٔ آیین‌های باروری در تمدن عیلامی است که در آن ایزدبانوی آب و زمین نقش محوری داشت.
۴. نقش زن در ساختار فرهنگی
در نظام فرهنگی بختیاری، زن جایگاهی ویژه دارد: او نگهبان نیاکان و حافظ سنت‌هاست.
این ویژگی در تمدن عیلام نیز برجسته بود؛ چنان‌که ملکه‌ها و کاهنه‌ها در معابد عیلامی از قدرت مذهبی و اجتماعی بالایی برخوردار بودند.
چنین تداومی از حضور زن در ساختار آیینی و اجتماعی، یکی از نشانه‌های استواری میراث عیلامی در فرهنگ بختیاری است.
🟢 بخش پنجم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی
بخش پنجم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی
تحلیل داده‌های تاریخی، زبان‌شناسی، باستان‌شناسی و فرهنگی نشان می‌دهد که قوم بختیاری نه صرفاً شاخه‌ای از اقوام آریایی، بلکه تداومی از بومیان کهن زاگرس، یعنی عیلامیان و الیمایی‌ها، است.
این پیوستگی تاریخی در سه سطح عمده قابل مشاهده است:
۱. تداوم جغرافیایی:
مناطق اصلی سکونت بختیاری‌ها ــ از شرق خوزستان تا شمال کهگیلویه و غرب اصفهان ــ دقیقاً در همان گستره‌ای قرار دارد که در متون عیلامی و سپس الیمایی، با نام‌هایی چون آنشان، آیه‌پیر، و خمیس شناخته می‌شد (Carter & Stolper, 1984).

این هم‌پوشانی مکانی، احتمال تداوم جمعیتی را تقویت می‌کند.
۲. تداوم فرهنگی و اجتماعی:
ساختار ایلی، پیوندهای دودمانی، احترام به نیاکان، و باورهای مرتبط با طبیعت و نیروهای کیهانی، همگی در بختیاری‌ها و عیلامیان مشترک‌اند.
عیلامیان بر خلاف بسیاری از تمدن‌های معاصر خود، دارای ساختار مذهبی‌ـ‌محلی و تمرکززدایی سیاسی بودند. این ویژگی نیز در نظام ایلی بختیاری قابل مشاهده است که در آن تیره‌ها و طوایف، ضمن حفظ استقلال نسبی، تحت اتحاد کلی ایل قرار دارند.
۳. تداوم زبانی و واژگانی:
زبان بختیاری بخشی از خانوادهٔ لری جنوبی است، اما ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که آن را از فارسی و کردی متمایز می‌کند.
در واژگان بختیاری واژه‌هایی دیده می‌شود که نه ریشه در فارسی باستان دارند و نه در دیگر زبان‌های ایرانی، بلکه با واژگان بازمانده از زبان عیلامی هم‌ریشه‌اند.
این ویژگی زبانی گواهی است بر تداوم فرهنگی‌ـ‌زبانی اقوام بومی زاگرس.
بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که بختیاری‌ها بازماندگان مستقیم یا غیرمستقیم مردمان عیلامی‌الیمایی‌اند که در طول هزاره‌ها با اقوام ایرانی مهاجر درآمیختند، اما هویت فرهنگی خویش را حفظ کردند.
این قوم نمونه‌ای زنده از پیوند تمدن‌های کهن و فرهنگ ایرانی امروز است.
🟢 (ادامه: بخش ششم – پیشنهادهایی برای ادامه پژوهش‌ها و منابع)

بخش ششم: پیشنهادهایی برای ادامهٔ پژوهش‌ها
در راستای تکمیل شناخت علمی دربارهٔ خاستگاه تاریخی و زبانی قوم بختیاری، می‌توان مسیرهای پژوهشی زیر را پیشنهاد کرد:
۱. مطالعات ژنتیکی تطبیقی:
انجام پژوهش‌های ژنتیکی در میان جمعیت‌های بختیاری و مقایسهٔ داده‌های آن با نتایج DNA باستانی مناطق شوش، ایذه، و انشان می‌تواند نشان دهد که تا چه اندازه تداوم زیستی از دوران عیلامی تا امروز وجود دارد.
۲. تحلیل زبان‌شناسی رایانشی:
با استفاده از روش‌های نوین زبان‌شناسی محاسباتی، می‌توان واژگان بختیاری را از نظر ریشه‌شناسی با زبان‌های باستانی چون عیلامی و اکدی مقایسه کرد.
این روش احتمالاً نشان خواهد داد که بخش مهمی از واژگان بختیاری خاستگاه پیش‌آریایی دارد.
۳. پژوهش‌های قوم‌نگارانه میدانی:
بررسی آیین‌ها، موسیقی‌ها و روایت‌های شفاهی بختیاری‌ها در مناطق مختلف، می‌تواند تداوم نمادهای عیلامی و الیمایی را در فرهنگ زندهٔ امروز آشکار سازد.
۴. مطالعات تطبیقی تاریخی:
مقایسهٔ ساختار اجتماعی ایلات بختیاری با ساختار دودمانی در الواح و سنگ‌نوشته‌های عیلامی، می‌تواند تصویر روشن‌تری از چگونگی انتقال ساختارهای سیاسی و آیینی در طول زمان ارائه دهد.
فهرست منابع (به سبک APA)
منابع لاتین:
Anonby, E. (2015). The Luri language continuum. SIL International.
Carter, E., & Stolper, M. (1984). Elam: Surveys of political history and archaeology. University of California Press.
Dandamayev, M. A. (1996). A Political History of Elam. Leiden: Brill.
Diakonoff, I. M. (1999). The Paths of History. Cambridge University Press.
Henkelman, W. F. M. (2011). The Other Gods Who Are: Studies on Elamite-Iranian Continuity. Leiden University.
Lecoq, P. (2002). Les langues de l’Iran ancien. Paris: CNRS.
Potts, D. T. (2016). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State. Cambridge University Press.
منابع فارسی و عربی:
استرابون. جغرافیا. ترجمهٔ حسین حجازی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴.
پیرنیا، حسن. تاریخ ایران باستان. تهران: اقبال، ۱۳۴۳.
بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: چشمه، ۱۳۸۱.
رضایی، عبدالمجید. قوم بختیاری و پیشینهٔ تاریخی آن در زاگرس. اصفهان: دانشگاه اصفهان، ۱۳۹۰.
یادداشت پایانی
این مقاله با هدف بازشناسی جایگاه تاریخی و فرهنگی قوم بختیاری در پیوند با تمدن‌های باستانی زاگرس، به‌ویژه عیلام و الیمایی، تدوین گردیده است.
یافته‌های این پژوهش بر این نکته تأکید دارد که قوم بختیاری نمایندهٔ پیوندی عمیق میان ایران کهن و ایران کنونی است؛ پیوندی که در بطن زبان، فرهنگ و هویت این مردم زنده و پویاست.
✍️ به کوشش: دکتر فرشاد جهانبخشی
پژوهشگر مستقل در تاریخ و قوم‌نگاری ایران باستان
مهرماه 1404

فرهنگ بختیاری بازماندگان هخامنشیان

فرشاد جهانبخشی:
بنام خدا
مقالهٔ
جهانبخشی، فرشاد. «پیوستگی تاریخی قوم بختیاری با زاگرس میانه و پارس باستان.» فصلنامه مطالعات قوم‌نگاری ایران، سال ۱۴۰۱
و با عنوان و نام پژوهشگر دکتر فرشاد جهانبخش ارائه می‌شود.
این نسخه در قالب مقالهٔ تحلیلیِ پژوهشی با ارجاعات درون‌متنی تنظیم شده است.

پیوندهای قومی و تاریخی بختیاری با خاستگاه‌های آریایی جنوب‌غربی ایران

دکتر فرشاد جهانبخش
فصلنامه مطالعات قوم‌نگاری ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و گسترش یافته‌های پیشین دربارهٔ «پیوستگی تاریخی قوم بختیاری با زاگرس میانه و پارس باستان» انجام شده است. تحلیل حاضر ضمن تکیه بر داده‌های باستان‌شناسی، زبان‌شناسی تاریخی و ژنتیک جمعیتی، پیوندهای فرهنگی و تاریخی قوم بختیاری را با خاستگاه‌های آریایی جنوب‌غربی ایران بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیوستگی میان فرهنگ‌های زاگرسی و حوزهٔ پارس نه صرفاً از منظر زبانی بلکه در لایه‌های ساخت اجتماعی و الگوی زیست‌محیطی نیز قابل مشاهده است. این پیوند، تصویری چندوجهی از تداوم قومی در زاگرس میانه تا عصر کنونی ترسیم می‌کند.

واژگان کلیدی: بختیاری، زاگرس میانه، پارس باستان، قوم‌نگاری، پیوستگی تاریخی، آریایی‌های جنوب‌غربی


---

۱. مقدمه

قوم بختیاری به عنوان یکی از شاخص‌ترین شاخه‌های جمعیتی در زاگرس مرکزی، از دیرباز در تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است. مقالهٔ جهانبخشی (۱۴۰۱) نخستین گام جدی در بازشناسی پیوندهای تاریخی این قوم با زاگرس میانه و پارس باستان بود. این تحلیل جدید می‌کوشد با بهره‌گیری از داده‌های تازه در حوزهٔ باستان‌شناسی منطقه‌ای، زبان‌شناسی تطبیقی و ژنتیک باستانی، ابعاد عمیق‌تر این پیوستگی را آشکار سازد و نسبت آن را با خاستگاه‌های آریایی در جنوب‌غرب ایران بازتعریف کند.


---

۲. مبانی نظری و روش‌شناسی

تحلیل حاضر بر رویکردی میان‌رشته‌ای استوار است که سه محور اصلی را دنبال می‌کند:

1. باستان‌شناسی و الگوی سکونت: بررسی الگوهای سکونت و کوچ‌نشینی در ناحیهٔ زاگرس میانه بر پایهٔ یافته‌های جدید کاوش‌های کوهرنگ، ایذه و مسجدسلیمان؛


2. زبان‌شناسی تاریخی: مقایسهٔ ساخت واژگان و ویژگی‌های آوایی گویش بختیاری با فارسی میانه و گویش‌های جنوب‌غربی؛


3. ژنتیک جمعیتی: مرور داده‌های DNA باستانی و معاصر از جمعیت‌های زاگرس که استمرار ژنتیکی از عصر مفرغ تا دوران اسلامی را نشان می‌دهد.



منابع داده‌ای از آثار میدانی، مقالات جدید ایران‌شناسی، و تحلیل‌های تطبیقی زبان لُری‌ـ‌بختیاری گردآوری شده‌اند تا تصویری جامع از پیوند قومی ترسیم گردد.


---

۳. یافته‌ها و تحلیل

۳.۱. شواهد باستان‌شناسی

تحقیقات اخیر در ناحیهٔ کوهرنگ و ارتفاعات بختیاری نشان می‌دهد که الگوی سکونت فصلی (ترانس‌هومننس) از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد تا دوران تاریخی تقریباً بدون گسست ادامه داشته است. سفالینه‌ها، ابزار سنگی و آثار معماری خشتیِ این مناطق نشانگر پیوستگی در شیوهٔ معیشت و ساختار اجتماعی است. استمرار این الگوها از دوران ایلام میانه تا دورهٔ هخامنشی، فرضیهٔ تداوم جمعیت‌های محلی زاگرس را تقویت می‌کند (جهانبخشی، ۱۴۰۱).

۳.۲. پیوندهای زبانی و فرهنگی

گویش بختیاری به‌لحاظ ساخت واژگان، نظام فعل و برخی ویژگی‌های واجی، قرابت چشمگیری با فارسی میانه دارد. وجود واژه‌هایی با ریشهٔ پهلوی و ایلامی متأخر در گویش بختیاری، از پیوستگی زبانی جنوب‌غرب ایران حکایت دارد. همچنین عناصر فرهنگی مانند موسیقی حماسی، اسطوره‌های محلی و نظام خویشاوندیِ قبیله‌ای، الگوهایی را بازتاب می‌دهد که در متون پارسی باستان و سنت‌های جنوب‌غربی ایران نیز قابل مشاهده‌اند.

۳.۳. داده‌های ژنتیکی و تداوم جمعیتی

مطالعات ژنتیک باستانی (aDNA) در سال‌های اخیر نشان داده‌اند که جمعیت‌های زاگرس از عصر نوسنگی تا کنون تداوم قابل‌توجهی را حفظ کرده‌اند. نمونه‌های به‌دست‌آمده از لرستان، چهارمحال و کهگیلویه پیوستگی ژنتیکی میان ساکنان کنونی و گروه‌های باستانی را نشان می‌دهد. این امر فرضیهٔ مهاجرت گستردهٔ متأخر را تضعیف و ایدهٔ «تداوم محلی با جذب فرهنگی آریایی» را تقویت می‌کند.


---

۴. بحث

تحلیل حاضر نشان می‌دهد که پیوند بختیاری با زاگرس میانه و پارس باستان را نمی‌توان صرفاً در سطح شباهت‌های زبانی یا جغرافیایی محدود کرد؛ بلکه این پیوند، ساختی فرهنگی‌ـ‌زیست‌محیطی دارد که در طول هزاره‌ها با تداوم شیوهٔ دامداری، نظام ایلی و فرهنگ شفاهی شکل گرفته است.

از سوی دیگر، اگرچه ورود گروه‌های آریایی به فلات ایران در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد زمینهٔ اختلاط زبانی و فرهنگی را فراهم آورد، اما شواهد ژنتیکی نشان می‌دهد که این فرایند بیشتر فرهنگی بوده تا جابه‌جایی جمعیتی.

به‌بیان دیگر، قوم بختیاری به‌عنوان وارث اصلی زیست‌فرهنگ زاگرس، عناصر فرهنگی آریایی را در قالب سنت‌های بومی جذب و بومی‌سازی کرده است.

در این چارچوب، پیوستگی تاریخی مورد نظر جهانبخشی (۱۴۰۱) نه به‌معنای استمرار خالص قومی، بلکه به معنای تداوم بستر فرهنگی و اکولوژیکی است که امکان ظهور و ماندگاری الگوهای هویتی خاص بختیاری را در زاگرس میانه فراهم کرده است.


---

۵. نتیجه‌گیری

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که قوم بختیاری حاصل تداوم دیرینهٔ جمعیت‌های بومی زاگرس با تأثیرپذیری فرهنگی از مهاجران آریایی جنوب‌غربی ایران است. این پیوند در لایه‌های زبان، اسطوره، معیشت و ژنتیک قابل ردیابی است.
بر همین اساس، می‌توان بختیاری را نه صرفاً یکی از اقوام مشتق از آریاییان مهاجر، بلکه به‌مثابه تداوم زندهٔ فرهنگ زاگرسی دانست که با خاستگاه‌های پارسی و ایلامی پیوندی ارگانیک دارد.

تحلیل حاضر پیشنهاد می‌کند که برای تعمیق درک از این پیوستگی، پژوهش‌های آتی با استفاده از داده‌های ژنتیکی گسترده‌تر، مقایسهٔ تطبیقی گویش‌های لری جنوبی، و تحلیل قوم‌نگاری میدانی در زاگرس مرکزی و کهگیلویه ادامه یابد.


---

منابع (گزیده)

جهانبخشی، فرشاد. (۱۴۰۱). پیوستگی تاریخی قوم بختیاری با زاگرس میانه و پارس باستان. فصلنامه مطالعات قوم‌نگاری ایران.

Frye, R.N. (1984). The History of Ancient Iran. München: C.H. Beck.

Henkelman, W. (2013). “Elam and the Rest of the Ancient Near East.” Iranian Studies, 46(5).

Lazaridis, I. et al. (2022). “Genetic Continuity in the Iranian Plateau.” Nature Communications, 13(1).

Stilo, D. (2005). “Lori and Bakhtiari Dialects.” Encyclopaedia Iranica.

چهارمحال و بختیاری محدوده لر بزرگ

بنام خدا
حدود و گسترهٔ تاریخی لُر بزرگ
به‌قلم: دکتر فرشاد جهانبخشی
(پژوهشگر تاریخ و جغرافیای تاریخی ایران)
مقدمه
نام «لُر بزرگ» در متون تاریخی ایران، به بخشی از سرزمین‌های جنوب‌غربی کشور اطلاق می‌شود که از سده‌های میانی اسلامی تا دورهٔ صفویه، واحدی سیاسی، قومی و فرهنگی برجسته بوده است. این ناحیه در متون جغرافی‌دانان اسلامی همچون یاقوت حموی، حمدالله مستوفی، و در متون دورهٔ صفوی با عنوان لُر کبیر یا لُر بزرگ شناخته می‌شد. مردمان این سرزمین عمدتاً از تیره‌های لُر، بختیاری، بویراحمدی، بهمئی، ممسنی و لیراوی بوده‌اند.
دورهٔ اتابکان لُر بزرگ
در سدهٔ ششم هجری قمری، با ضعف حکومت سلجوقی، خاندان‌های محلی در لرستان به قدرت رسیدند. یکی از مهم‌ترین این حکومت‌ها، اتابکان لُر بزرگ بود که مرکز فرمان‌روایی آن در نواحی کوهستانی بختیاری، کهگیلویه و بخش‌هایی از خوزستان و چهارمحال و بختیاری قرار داشت.
اتابکان لُر بزرگ از حدود سال ۵۷۰ هجری تا اوایل قرن دهم هجری بر بخش‌های گسترده‌ای از جنوب‌غرب ایران حکومت کردند. قلمرو ایشان از شمال تا مرزهای نهاوند و الیگودرز، از جنوب تا خوزستان، از شرق تا کوه‌های دنا و فریدن، و از غرب تا کوه‌های زاگرس امتداد داشت.
در منابع دورهٔ ایلخانی و تیموری نیز از حکام لُر بزرگ به‌عنوان فرمان‌روایانی یاد شده که ضمن تبعیت اسمی از دولت مرکزی، در عمل ادارهٔ مستقل مناطق خویش را بر عهده داشتند. در این دوره، ناحیهٔ چهارمحال وبختیاری امروزی از مراکز اصلی قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی لُر بزرگ محسوب می‌شد.
حدود جغرافیایی لُر بزرگ در تقسیمات امروزی
مطابق با تطبیق منابع تاریخی با تقسیمات کشوری معاصر، قلمرو تاریخی لُر بزرگ را می‌توان شامل استان‌ها و نواحی زیر دانست:
استان چهارمحال و بختیاری – این استان در مرکز جغرافیایی لُر بزرگ قرار دارد و تمامی آن از گذشته تاکنون محل سکونت اقوام از سرزمین‌های اصلی اتابکان لُر بزرگ به شمار می‌رفتند.
استان کهگیلویه و بویراحمد – بخش جنوبی قلمرو لُر بزرگ، در همسایگی خوزستان و فارس.
شرق خوزستان – نواحی ایذه، مسجدسلیمان و باغ‌ملک که در منابع به‌عنوان بخشی از لر بزرگ ذکر شده‌اند.
جنوب لرستان و غرب اصفهان (فریدن و فریدون‌شهر امروزی) – مرزهای شمالی و شرقی این قلمرو را تشکیل می‌دادند.
بدین ترتیب، بر اساس تقسیمات کشوری کنونی، می‌توان گفت که استان چهارمحال و بختیاری به‌طور کامل در محدودهٔ تاریخی لُر بزرگ جای دارد و حتی در بسیاری از منابع تاریخی، آن را مرکز ثقل این ناحیه دانسته‌اند.
نتیجه‌گیری
لُر بزرگ نه تنها واحدی قومی، بلکه نهادی سیاسی و فرهنگی بود که قرن‌ها نقش مهمی در تاریخ جنوب‌غرب ایران ایفا کرد. در دورهٔ اتابکان لُر بزرگ، این سرزمین از نظر اقتصادی و نظامی جایگاهی ممتاز داشت و بخش اعظم آن با نواحی امروزی استان چهارمحال و بختیاری منطبق است.
از منظر جغرافیای تاریخی، کوه‌های چهارمحال وبختیاری را می‌توان قلب تپندهٔ لُر بزرگ دانست؛ ناحیه‌ای که پیوستگی قومی و فرهنگی خود را تا دوران معاصر حفظ کرده است.
منابع پژوهش
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، تصحیح گ. لسترنج، تهران، ۱۳۳۶.
یاقوت حموی، معجم‌البلدان، جلد ۴، بیروت، ۱۹۷۷.
مینورسکی، ولادیمیر، اتابکان لرستان، ترجمهٔ عنایت‌الله رضا، تهران، ۱۳۵۴.
دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل Lor و Luristan.
ویکی‌پدیای فارسی، مدخل‌های «لُر بزرگ» و «اتابکان لر بزرگ».
مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «اتابکان لرستان».

آیا کورش بختیاری است

بنام خدا
کورش بزرگ، انزان باستان و پیوند تاریخی با ایل بختیاری
بقلم دکتر فرشاد جهانبخش
مقدمه
در تاریخ ایران، نام کورش بزرگ نه تنها یادآور آغاز امپراتوری ایران، بلکه نشانه‌ای از درخشش انسانیت، دادگری و خرد است. کورش در نگاه جهانیان پادشاهی بود که آزادی را پاس داشت و نخستین منشور حقوق بشر را به جهانیان هدیه داد.
اما در سال‌های اخیر، پژوهش‌ها و روایت‌های محلی از زاگرس، دیدگاهی تازه را پیش کشیده‌اند: این‌که ریشه‌های فرهنگی و نَسَبی کورش را باید در دل انزان باستان، یعنی در نواحی شمال خوزستان و کوهستان‌های بختیاری، جستجو کرد.
این نگاه تازه، کورش را نه صرفاً پادشاهی از پارس، بلکه فرزند زاگرس و بازمانده‌ای از تمدن ایلام و مردمان بختیاری می‌داند؛ کسانی که قرن‌ها پیش از پارس‌ها در همین کوه‌ها و دشت‌ها زیسته، زبان و آیین و غیرت ایرانی را پاس می‌داشتند.
انزان باستان، پیوند ایلام و زاگرس
در متون ایلامی و کتیبه‌های باستان، از سرزمینی به نام انزان یا انشان یاد شده است؛ یکی از مراکز مهم تمدن ایلام در جنوب و جنوب‌غرب ایران.
بنا بر تحقیقات باستان‌شناسی، انشان در گستره‌ای میان شمال خوزستان، شرق ایذه و نواحی کوهستانی مسجدسلیمان و لالی قرار داشته است. برخی از پژوهشگران غربی همچون سر هنری راولینسون و دوبوآ معتقد بودند که انشان تنها در فارس نبوده، بلکه گستره‌ای وسیع‌تر داشته و با نواحی زاگرس جنوبی هم‌پوشانی داشته است.
در روایت‌های محلی بختیاری نیز واژه‌هایی چون انزان، انشان و آنزان هنوز در نام کوه‌ها و رودها شنیده می‌شود. مردمان این دیار، به ویژه در نواحی لالی، اندیکا و ایذه، از تپه‌ها و بقایایی سخن می‌گویند که «شهر کوروش» یا «جای چیش‌پیش» نامیده می‌شود. این نام‌ها، گرچه ممکن است رنگ افسانه گرفته باشند، اما بازتابی از حافظهٔ تاریخی مردمی هستند که نسل در نسل، خود را وارث همان تمدن دانسته‌اند.
چیش‌پیش، پدر کورش و پیوند با لالی و مسجدسلیمان
در سنگ‌نبشته‌های هخامنشی، نام چیش‌پیش (Teispes)، پدر بزرگ کورش، به‌عنوان پادشاه «انشان» آمده است. او یکی از فرمانروایان محلی زاگرس بود که قدرت را از دل فرهنگ ایلامی به سوی حکومت پارسی منتقل کرد.
در باورهای بومی زاگرس، به‌ویژه میان سالخوردگان طایفه‌های بختیاری، گفته می‌شود که خاستگاه چیش‌پیش در حوالی لالی، تنگ پنج و چشمه‌پیش بوده است؛ مناطقی که هنوز آثار باستانی و سنگ‌نگاره‌های کهنی در آن‌ها وجود دارد.
نام «چشمه‌پیش» یا «چیش‌پیش» در زبان بختیاری، از نظر آوایی بسیار به همان واژهٔ ایلامی نزدیک است و می‌تواند نشانه‌ای از تداوم زبانی و فرهنگی باشد.
از دید تاریخی، زاگرس و انشان همیشه نقطهٔ پیوند اقوام ایلامی و پارسی بوده است. بنابراین می‌توان گفت کورش، به‌عنوان شاه انشان، نه تنها وارث خون پارسی، بلکه میراث‌دار فرهنگ ایلامی و زاگرسی نیز بود — فرهنگی که در ایل بختیاری تا امروز زنده مانده است.
پیوند کورش با ایل بختیاری
ایل بختیاری، که در گستره‌ای از خوزستان تا چهارمحال و لرستان زندگی می‌کند، از کهن‌ترین اقوام ایرانی‌نژاد به شمار می‌رود. مردمانی که همواره در کنار کوه، با صداقت، استقلال و سلحشوری زیسته‌اند. این ویژگی‌ها همان صفاتی است که هرودوت، مورخ یونانی، دربارهٔ کورش بزرگ نیز آورده است.
در روایت‌های شفاهی بختیاری‌ها، کورش مردی از دل زاگرس توصیف می‌شود؛ کسی که آزادگی و دادگری را از کوه‌های بختیاری آموخت.
در برخی متون تاریخی قاجار، مانند نوشته‌های اعتمادالسلطنه و میرزا حسن فسایی، به این باور اشاره شده که تبار بختیاری‌ها به مردمانی از ناحیهٔ انشان می‌رسد؛ یعنی همان جایی که کورش فرمانروایی خود را آغاز کرد.
از نظر زبان‌شناسی نیز، بسیاری از واژگان کهن در گویش بختیاری، ریشه‌هایی مشترک با واژه‌های ایلامی و پارسی باستان دارند. واژه‌هایی چون «بَرزا» (بزرگ)، «پِش» (پدر/پیشوا)، و «مِهی» (ماه/خداوند) که در نام‌های شاهان ایلامی و هخامنشی هم دیده می‌شود، نشانه‌هایی از این تداوم زبانی هستند.
شباهت‌های فرهنگی و آیینی
در آیین‌های کهن بختیاری، به‌ویژه در جشن‌های نوروز، سده و یلدا، عناصری از فرهنگ ایلامی دیده می‌شود:

– احترام به آتش و روشنایی،
– برگزاری آیین‌های «پاکی و بخشایش» در آغاز سال،
– و باور به فرّه ایزدی (خجستگی شاه).
این آیین‌ها، با آنچه در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی دربارهٔ تقدس آتش، راستی و پیمان آمده، پیوندی ژرف دارند. از این رو می‌توان گفت کورش، در اندیشه و رفتار، ادامه‌دهندهٔ همان روح کوه‌نشینان زاگرس بود که همواره خداوند را در روشنایی و راستی می‌جستند.

انزان، زاگرس و میراث مشترک ایران
اگر جغرافیای باستانی ایران را بر اساس منابع یونانی و ایلامی بازسازی کنیم، درمی‌یابیم که انزان، عیلام و زاگرس جنوبی، سه شاخه از یک تمدن بوده‌اند؛ تمدنی که ریشه‌هایش در ناحیهٔ کنونی بختیاری، ایذه، شوشتر و رامهرمز گسترده بوده است.
در این مناطق، آثار متعددی از دوره‌های ایلامی و هخامنشی کشف شده است؛ از جمله سنگ‌نگاره‌های کول‌فرح، نقوش برجستهٔ اشکفت سلمان و نیایشگاه‌های صخره‌ای که نشان از پیوستگی فرهنگی از ایلام تا پارس دارند.
بنابراین می‌توان گفت که خاستگاه فکری و فرهنگی کورش نه در دشت‌های خشک پارس، بلکه در دل کوهستان‌های زاگرس و در میان مردم ایلامی‌تبار و بختیاری‌نژاد شکل گرفته است.
نتیجه‌گیری
در تحلیل نهایی، چه کورش را ایلامی بدانیم و چه پارسی، حقیقت این است که او فرزند زاگرس بود — سرزمینی که همواره در میان تمدن‌های بزرگ ایران نقشی محوری داشته است.
پیوند فرهنگی و تاریخی میان انزان و بختیاری، بیانگر تداوم تمدنی است که از ایلام تا امروز ادامه یافته است. مردمان بختیاری، با زبان، موسیقی، باورها و آزادگی خود، همان روح کهن زاگرسی را زنده نگاه داشته‌اند؛ روحی که در کالبد کورش بزرگ، به شکل پادشاهی دادگر و خردمند جلوه‌گر شد.
از این دیدگاه، کورش تنها یک فرمانروا نیست؛ او تجسم روح ایرانی و زاگرسی است — مردی که از دل کوهستان برخاست، اما اندیشه‌اش مرزهای جهان را درنوردید.

پاییز ۱۴۰۴

تمام منابع و کتاب‌هایی که نام *کوروش بزرگ* در آن‌ها آمده است، به صورت متنی، کامل و یکپارچه خدمت شما ارائه می‌شود. این منابع شامل اسناد باستانی، متون یونانی و مذهبی، و آثار مورخان دوره‌ی اسلامی هستند.

فهرست کامل منابع و کتاب‌هایی که نام کوروش بزرگ را ذکر کرده‌اند

*۱. اسناد و کتیبه‌های باستانی (ایرانی و میان‌رودان)*

نام کوروش بزرگ به طور مستقیم در این اسناد اولیه آمده است:

* *استوانه‌ی کوروش (منشور کوروش)*، که به زبان بابلی نگاشته شده است.
* *گاهشمار نبونیدوس (Chronicle of Nabonidus)*، به عنوان بخشی از اسناد تاریخی بابل.
* *سنگ‌نبشته‌های ورودی کاخ‌های P و S در پاسارگاد* (به زبان پارسی باستان).
* *نقش‌برجسته‌ی کوروش شاه در «دروازه‌ی R» پاسارگاد* (به زبان پارسی باستان).

*۲. منابع یونانی و مورخان کلاسیک*

اطلاعات گسترده‌ای درباره‌ی کوروش از طریق این مورخان یونانی به دست آمده است:

* کتاب *تواریخ (تاریخ هرودوت)* نوشته‌ی *هرودوت* (سده پنجم پیش از میلاد).
* کتاب *کوروش‌نامه (Cyropaedia)* نوشته‌ی *گزنفون* (سده پنجم و چهارم پیش از میلاد).
* کتاب *پرسیکا (Persica)* نوشته‌ی *کتسیاس* (سده پنجم و چهارم پیش از میلاد).
* کتاب *آناباسیس اسکندر* نوشته‌ی *آریان* (با استناد به منابعی مانند آریستوبولوس مقدونی).
* کتاب *کتابخانه تاریخی* نوشته‌ی *دیودوروس سیسولوس* (با ذکر نام کورش پسر کمبوجیه).
* آثار *استرابو*، جغرافی‌دان یونانی.

*۳. متون مذهبی و دینی*

* *عهد عتیق* (کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان)، به ویژه در بخش‌های زیر (نام کوروش حدود ۲۳ بار ذکر شده است):
* *کتاب اشعیا نبی*
* *کتاب عزرا*
* *کتاب تواریخ دوم*
* *کتاب دانیال* (در برخی فصول)

*۴. منابع تاریخی دوره‌ی اسلامی (قرون وسطی)*

مورخان و نویسندگان این دوره که در آثار خود به نام یا شخصیت کوروش اشاره کرده‌اند (تحت عناوینی چون کیروش، کورس یا کورش):

* *مُروج‌الذَّهَب و معادن الجوهر* نوشته‌ی *مسعودی*.
* *اَخبار فی الاَیّام العرب (تاریخ ابن خلدون)* نوشته‌ی *ابن خلدون*.
* *فارس‌نامه* نوشته‌ی *ابن بلخی*.
* *آثار الباقیه عن القرون الخالیه* نوشته‌ی *ابوریحان بیرونی*.
* *تاریخ طبری* نوشته‌ی *طبری*.
* *تکمله‌ی و ترجمه تاریخ طبری* نوشته‌ی *بلعمی*.
* *تاریخ سِنی مُلوک الارض* نوشته‌ی *حمزه اصفهانی*.
* *تاریخ یعقوبی* نوشته‌ی *یعقوبی*.
* *مختصر تاریخ الدُّوَل* نوشته‌ی *ابن عبری*.
* *تجارب الامم* نوشته‌ی *ابن مسمویه*.
* *تاریخ الکامل* نوشته‌ی *ابن اثیر*.
* *نزهت القلوب* و *تاریخ گزیده* نوشته‌ی *حمدالله مستوفی*.
* کتاب *کوروش کبیر: ذوالقرنین* نوشته‌ی *مولانا ابوالکلام

آزاد* (پژوهش معاصر بر پایه منابع دینی).

پژوهش های انجام شده معاصر

📚 فهرست پژوهش‌ها و منابع مرتبط با فرضیهٔ خاستگاه زاگرسی کورش کبیر

بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: توس، ۱۳۷۲. → اشاره به پیوند نژادی و فرهنگی اقوام آریایی زاگرس با پارسیان اولیه.

جنیدی، فریدون. تاریخ و زبان ایران باستان. تهران: بنیاد نیشابور، ۱۳۷۸. → بررسی ریشهٔ جغرافیایی کورش در زاگرس جنوبی و انشان (ناحیه‌ای در مجاورت بختیاری).

ارفعی، عبدالمجید. تاریخ عیلام و انشان در پرتو کتیبه‌های میخی. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی، ۱۳۸۳. → موقعیت انشان را در محدودهٔ شمال کهگیلویه و بختیاری می‌داند.

کسروی، احمد. شهریاران گمنام. تهران: امیرکبیر، ۱۳۲۵. → اشاره به استمرار قومیت‌های زاگرسی از عیلامیان تا پارس‌ها.

جهانبخشی، فرشاد. «پیوستگی تاریخی قوم بختیاری با زاگرس میانه و پارس باستان.» فصلنامه مطالعات قوم‌نگاری ایران، سال ۱۴۰۱. → تحلیل جدید از پیوندهای قومی بختیاری با خاستگاه‌های آریایی جنوب غربی ایران.

رضایی، ناصر. «نگاهی به جغرافیای تاریخی لر بزرگ در عصر هخامنشی.» پژوهشنامه تاریخ ایران باستان، ۱۳۹۵. → موقعیت قلمرو لر بزرگ در ارتباط با ایالت پارس و انشان.

مقاله محلی: «کورش کبیر و ریشه‌های بختیاری او»، نشریه فرهنگی ایل بختیاری، شماره ۲۲، ۱۳۹۸. → دیدگاه بومی دربارهٔ پیوند قومی کورش با ایلات زاگرسی.

ریشه طوایف فارسان چهارمحال و بختیاری

بنام خدا

فارسان یا فارسون و یا پارسون.. ریشه پهلوی دارد فارسان فعلی اسم مکان است از منطقه میزدج از محالات چهارگانه بختیاری میزدج کانون اقتصاد بختیاری و مرکز تحولات سیاسی در گذر تاریخ بوده است و.میزدج اسم مفعول و فاعل ان از ایزدج می اید که در دوره اتابکان های لر بزرگ به اوج و شهرت رسید و در مشروطیت نخستین حکومت مردم سالاری را به ایران هدیه داد طوایف مختلفی در فارسان مرکز میزدج زندگی می کنند که ریشه تاریخی آنها به طوایف و اقوام بختیاری می رسد

طوایف بهداروند چون.. ارشادی ها، عزیزی، ها ، عباسی، امیری، امیریان، جهانبازی ،محمدی، نبی زاده

موری. اسکندری،،

دیتارانی.... معین ، سلجوقی،

ادامه دارد....